Першая частка (ад літары А да літары З)

Трэцяя частка (ад літары М да літары Х)

Чацвёртая частка (ад літары Ц да літары Я)

Другая частка (З – М):

З

Забрамскі – прозвішча Забрамскіпачалося з Крамянец (Украіна). Напісанне – Zabramskii або мянушка Забрамск, а нацыя Грузін у 46% выпадкаў.

Завадскі – прозвішча Завадскі паходзіць ад украінскага слова «завада» – «перашкода». У польскай мове ёсць роднасны дзеяслоў zawadzac – «мяшаць». Верагодна, так звалася вузкае месца на рацэ, ад якога адбыліся тапонімы Завада, Завадское, Завацкое, якія часта сустракаюцца ў Польшчы, Славакіі і на Украіне. Адпаведна, за аснову дваранскіх прозвішчаў бралася назва тых месцаў, якімі валодалі прывілеяваныя класы.

Загінай – прозвішча Загінай зарадзілася ў Гальшанах (Беларусь). У царкоўнай кнізе гарадзішча Суздаль – рамеснік Амос Загінай (1785). Напісанне – Zaghinai або мянушка Загіна, а нацыя яўрэі ў 84% выпадках.

Залескі – прозвішча Залескі мае польска-ўкраінскае паходжанне, на што паказвае суфікс -скі. У ім указваецца месца жыхарства продка: за лесам. Аднак гэтае прозвішча можа паходзіць і ад назвы сяла Залескае, якіх шмат у Расіі і на Украіне. Адпаведна, за аснову дваранскіх прозвішчаў бралася назва тых месцаў, якімі валодалі прывілеяваныя класы. Паколькі тапанімічныя прозвішчы ўказвалі не толькі на прыналежнасць да пэўнай сям’і, але і на стаўленне да вызначанага геаграфічнага аб’екта, то першапачаткова яны ўяўлялі сабой прыметнікі з рознымі фармантамі: прозвішчы на – скі /-цкі і –анінаў /-янінаў належаць у асноўным шляхце і дваранству. У выніку, нашчадак чалавека, які валодае мянушкай Залескі, з часам атрымаў прозвішча Залескі.

Замара – прозвішча Замара пайшло з Суханава (Маскоўская вобласць). У фондзе гарадзішча Руса – аснач Віталь Замара (1529). Лацінкай – Zamara або мянушка Замар, а нацыя Румын у 28% выпадках.

Захарыч – асновай прозвішча Захарыч паслужыла царкоўнае імя Захар. Імя Захар уяўляе сабой усечаны варыянт хрысцільнага імя Захара, якое ў перакладзе з яўрэйскай на беларускую мову азначае «які памятае Госпада», а з старажытнагрэчаскага – «салодкі, цукровы».

Занько – прозвішча Занько вядзе свой пачатак ад мянушкі Зань. Мянушка Заньпаходзіць ад украінскага дзеяслова «заникати», што ва ўкраінскай мове мае значэнне «зазіраць, захадзіць». У першым выпадку Занем маглі назваць чалавека, які быў заўсёды жаданым госцем у любой хаце. Прозвішча Занько можа быць утворана ад простага імя Зань, якое таксама паходзіць ад украінскага дзеяслова «заникати», але ў значэнні «слабець, згасаць». У такім разе, імя Зань, хутчэй за ўсё, адносіцца да ахавальных найменняў. Паводле звычаю, які існаваў на Русі, падобныя імёны прысвойваліся дзецям з мэтай агіды злых сіл. Для таго каб не спакушаць лёс і адвесці зло, дзецям даваліся імёны са значэннем супрацьлеглым таму, што чакалі або жадалі бацькі для дзяцей. У дадзеным выпадку, спадзеючыся мець прыгожае і здаровае дзіця, бацькі назвалі яго Занем. Прозвішча Занько ўтварылася пры дапамозе суфікса -ко. Першапачаткова ён меў наступныя значэнні: «маленькі», «малады чалавек», «сын». Таму Занько літаральна разумелася як «сын Заня». Позні старажытны суфікс -ко згубіў сваё прамое значэнне і захаваўся толькі ў якасці фамільнага.

Зенкевіч – асновай прозвішча Зенкевіч паслужыла імя Зена. Прозвішча Зенкевіч утварылася ад памяншальнай формы імя Зянон – Зена, Зеня. У рускай мове аналагам гэтага грэцкага імя з’яўляецца Зіновій. Абодва імя паходзяць ад грэчаскага “Зеўс”. Паводле грэчаскай міфалогіі, Зеўс быў вярхоўным богам. Зена, з часам атрымаў прозвішча Зенкевіч.

Зорын – прозвішча Зорын паходзіць ад мянушкі Зорка. Так ласкава бацькі маглі зваць сваё дзіця. Паводле іншай версіі, Зорка з’яўляецца памяншальнай формай імёнаў Назар (у перакладзе са старажытнаяўрэйскага — «прысвечаны Богу»), Захар (у перакладзе са старажытнаяўрэйскага – «божая памяць»), Лазар (у перакладзе са старажытнаяўрэйскага — «Божая дапамога»). Зорка, з часам атрымаў прозвішча Зорын.

Зубенка – прозвішча Зубенкавядзе свой пачатак ад мянушкі Зуб. Зубам звалі чалавека з выдатнымі зубамі – вялікімі, моцнымі, з шырокай усмешкай. У той жа час, так маглі празваць чалавека за нейкія рысы характару, магчыма, які вылучаецца сярод астатніх, які не можа нідзе і ні з кім  ўжыцца. Аднак не выключана, што мянушка Зуб была звязана з народнымі паданнямі. Спрадвеку славяне звязвалі зубы з паняццем жыццёвай сілы. Зубы лічыліся меркай узросту (рускія фразеалагізмы «паглядзець каму ў зубы», г.зн. даведацца колькі яму гадоў, «мы на гэтым зубы з’елі», г.зн. «пажылі і набылі жыццёвы вопыт»). Аб дзіцяці, якому яшчэ няма пяці-сямі гадоў, балгары казалі: «У яго яшчэ зубы не змяніліся». Стары чалавек, пазбаўляючыся зубоў, паступова губляў сілу і лічыўся «слабым», як немаўля. Лічылася, што лячэнне змовай будзе паспяховым толькі ў тым выпадку, калі ў шаптухі цэлыя ўсе зубы або хоць бы частка іх. Славяне лічылі, што вядзьмак і ведзьма са стратай зубоў гублялі сілу і здольнасць наводзіць порчу на людзей.

І

Іваноў – прозвішча Іваноў адносіцца да распаўсюджанага тыпу рускіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя. Пасля 988 г. кожны славянін падчас афіцыйнай цырымоніі вадохрышча атрымліваў ад святара хрысцільнае імя, якое служыла толькі адной мэтай — забяспечыць чалавека асабістым імем. Прозвішча Іваноў адносіцца да рускага варыянту язычніцкага мужчынскага імя Іаан («літасць Божая»). Рускае імя, верагодна, паходзіць ад прабацькі славян Вана, паколькі ў старажытнасці ўсіх славян звалі “ванами“. Хрысціянства дадало да імя толькі адну літару “і”. Прозвішча Іваноў – самае распаўсюджанае рускае прозвішча, бо імя Ян (Іван) на працягу некалькіх стагоддзяў (з XVI па XIX ) заставалася самым частым у рускіх.

Ізотаў – асновай прозвішча Ізотаў паслужыла царкоўнае імя Ізот. Імя Ізот (кананічная форма — Зотик) у перакладзе з грэчаскай азначае «жыватворны, які дае жыццё». Ізот, з часам атрымаў прозвішча Ізотаў.

К

Кавальчук – прозвішча Кавальчук утварылася ад асабістай мянушкі і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраіна-беларускіх прозвішчаў. Мянушка Коваль утварылася ад украінскага, беларускага і рускага дыялектнага слова «коваль» – «каваль». Бо каваль быў самым неабходным  і ўсім вядомым чалавекам у паселішчы, таму найменне па гэтай прыкмеце было паўсюдна. Кавалі спрадвеку карысталіся адмысловай пашанай. Людзі, якія займаліся гэтым рамяством, лічыліся шаманамі, а пазней – калдунамі, якія звязаны з д’яблам і цёмнымі сіламі. У рускіх вёсках лічылася, што каваль можа не толькі зрабіць плуг або меч, але і лячыць хваробы, уладкоўваць вяселлі, варажыць, адганяць нячыстую сілу ад вёскі. З-за таго, што практычна ва ўсіх народах каваль быў паважаным (і досыць забяспечаным) чалавекам, адно з самых распаўсюджаных прозвішчаў у свеце заснавана на гэтай прафесіі — агульнарускае прозвішча Кузняцоў і Кавалёў, ангельская Сміт, нямецкая Шміт, французская Ферран, іспанская Эрреро.

Кавяза  – прозвішча Кавяза паходзіць ад мянушкі Кавяз. У яго аснове ляжыць назоўнік «вяз», г.зн. «вялікае ліставое дрэва сямейства ільмавых», і прыстаўка «ка». Вяз у хрысціянстве сімвалізуе дастойнасць, вартасць. Вышыня і шырыня раскінутых галін гэтага дрэва ўвасабляе крыніцу сілы і апору. Хутчэй за ўсё, продак уладальніка гэтага прозвішча быў праведным, надзейным, душэўна чыстым чалавекам. Кавяз, з часам атрымаў прозвішча Кавяза.

Кавяка – прозвішча Кавяка вядзе свой пачатак ад аналагічнай мянушкі. Хутчэй за ўсё, мянушка Кавяка паходзіць ад дзеяслова «каваць». Верагодна, так звалі каваля. Бо каваль быў самым неабходным і ўсім вядомым чалавекам у паселішчы, таму найменне па гэтай прыкмеце было паўсюдна. Гэта тлумачыць, чаму прозвішчы з асновай «ковен/каваны» з’яўляюцца аднымі з самых распаўсюджаных на поўдні Расіі, у Беларусі і на Украіне.

Казлоў – асновай прозвішча Казлоў паслужыла імя Казёл. Прозвішча Казлоў утворана ад нецаркоўнага імя Козел. Да ўводзін на Русі хрысціянства называлі дзіця імем, якое ўяўляла сабой назвы жывёл або раслін, было вельмі распаўсюджанай традыцыяй. Гэта адпавядала язычніцкім уяўленням чалавека аб міры. Старажытнарускі чалавек, які жыў па законах прыроды, сам уяўляў сябе часткай прыроды. Спрадвеку казёл у паданні славян увасабляў мужнасць, багацце жыццёвай сілы, стваральнай энергіі. Паколькі гэтая жывёла жыве на вышынях, то яно таксама ўвасабляе сабой перавагу.

Казыра – прозвішча Казыра ўтворана ад аналагічнай мянушкі, якая паходзіць ад гідроніма Казыр. Казыр — гэта самы буйны прыток ракі Тубы. Яго даўжыня да зліцця з Амылом складае 388 кіламетраў. Казыр бярэ пачатак у Іркуцкай вобласці на паўночным схіле гары Таскінь. Сам гідронім у перакладзе з тувінскага на рускую мову азначае «злы», «люты». Хутчэй за ўсё, заснавальнік роду Казыра быў выхадцам населенага пункта, размешчанага ў даліне гэтай ракі.

Календа – асновай прозвішча Календа паслужыла імя Коленда. Прозвішча Календа ўяўляе сабой застылую «акаючую» форму імя Коленда. Колендой (а таксама калядой або колядой) на Русі звалі каляды, Каляды і куцця. Слова «коленда» паходзіць ад лацінскага «colendae» – першы дзень кожнага месяца ў старажытных рымлян. У Рыме ўсе «коленды» святкаваліся, асабліва «коленды» навагоднія. На Русі ж у вёсках існавала традыцыя пад Каляды збірацца кампаніямі, прыбірацца ў святочнае або маскараднае адзенне і хадзіць ад хаты да хаты, спяваючы калядкі (вясёлыя калядныя песенькі) і атрымліваць за гэта падарункі ад сялян. Верагодна, імя Коленда атрымала дзіця, якое нарадзілася ў гэтую пару.

Камандзіраў – прозвішча Камандзіраў утворана ад мянушкі Камандзір. Як правіла, так звалі начальніка, які камандаваў якой-небудзь ваенна-марской часткай. Такім чынам, гэтая мянушка магла адносіцца да ліку «прафесійных» найменняў і паказваць на род заняткаў чалавека. Аднак у пераносным сэнсе камандзір — гэта і дэспат, строгі, суровы чалавек, які спрабаваў загадваць, трымаць усё пад сваёю ўладай, пад рукой. У такім разе гэтая мянушка паказвала на асаблівасці характару родапачынальніка.

Камінскі – жыў чалавек у панскім маёнтку, паліў у яго гасцёўнях камін — печку з адкрытым полымем. За такі занятак атрымаў мянушку Камінскі, якую запісалі потым прозвішчам. Сустракалася і такое тлумачэнне. Раней хаты былі курныя, дым з печы ішоў на хату і выходзіў праз шчыліны ў сцяне, праз дзверы, вокны ці страху. А тых людзей, што выкладвалі коміны над печчу, каб адводзіць дым, называлі Камінскія.

Кандзяр – магчыма, што гэтае прозвішча пайшло ад мянушкі Кондзя. Прозвішча Кондзя паходзіць ад аналагічнай мянушкі, якая ўтварылася ад украінскага «конде», што азначае «рысавая каша з садавінай і варэннем». Верагодна, такой мянушкай назвалі чалавека, які вельмі любіў такую кашу. Каша вельмі распаўсюджана ў славянскай кухні. У старажытнасці кашу рыхтавалі ў гліняных чыгунах у печы.

Капцюх – у аснове прозвішча Капцюх ляжыць аналагічная мянушка, якая паходзіць ад дзеяслова «вэндзіць». Даўней так звалі смуглага, нібы закопчанага чалавека. Аднак, не выключана, што мянушка Капцюх адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якія ўказваюць на род дзейнасці чалавека. Так, продак уладальніка прозвішча Капцюх мог быць качагарам або трубачыстам.

Каранеўскі – прозвішча Каранеўскі ўтворана ад мянушкі Корань  са значэннем «корань», гэта значыць «частка любой расліны». Аднак, Коранем хутчэй за ўсё празвалі камлюкаватага чалавека. Прозвішча Каранеўскі ўяўляе сабой імя па бацьку другога парадку: Каранеўскі — сын Коранева і ўнук Корані. Корань легла ў аснову прозвішча Каранеўскі. Корань, з часам атрымаў прозвішча Каранеўскі. перакладзе з лацінскага на рускую мову азначае «рог». Заступнікам гэтага імя лічыўся Карнелій Сотнік. Ён стаў сведкам пакут Ісуса, а пасля ўбачанага, уславіў Бога. Даўней лічылася, што Карнілаў дзень – апошні дзень уборкі ўсіх карняплодаў, акрамя рэпы. Хутчэй за ўсё, заснавальнік роду Карней быў чалавекам з простага саслоўя. Справа ў тым, што прозвішчы, утвораныя ад поўнай формы імя, мелі ў асноўным сацыяльная верхавіна, шляхта, або сем’і, якія карысталіся ў дадзенай мясцовасці вялікім аўтарытэтам, прадстаўнікоў якіх суседзі паважліва клікалі поўным імем, у адрозненне ад іншых саслоўяў, якія зваліся, як правіла, памяншальнымі, вытворнымі, штодзённымі імёнамі.

Касцюкевіч – прозвішча Касцюкевіч паходзіць ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраіна-беларускіх прозвішчаў. Асновай прозвішча паслужыла мірское імя Касцюк. Касцюк, з часам атрымаў прозвішча Касцюкевіч. Практыка даваць дзіцяці ў дадатак да афіцыйнага хрысцільнага імя яшчэ адно, нехрысцільнае, утрымлівалася аж да XVII ст. і прывяла да таго, што прозвішчы, утвораныя ад мірскіх імёнаў, склалі значную частку ад агульнага ліку ўкраіна-беларускіх прозвішчаў.

Каханоўскі – прозвішча Каханоўскі ўтварылася ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў. Асновай прозвішча паслужыла  мірское імя Каханы – “каханы, мілы”. Так, верагодна, маглі назваць доўгачаканае дзіця, якому бацькі імкнуліся даць асобую ласку і клопат.

Качаноўскі – прозвішча Качаноўскі вядзе свой пачатак ад мянушкі Качан. Мянушка Качан паходзіць ад «Качан» («качан») – «звітае прыродаю ў цвёрды ком лісце, бацвінне; капуста». Магчыма, што мянушку Качан мог атрымаць агароднік або гандляр гароднінай. Не выключана таксама, што гэтая мянушка паказвала на асаблівасці знешнасці продка. У такім разе, Качаном маглі зваць поўнага чалавека. Акрамя таго, у вятскіх гаворках слова «качан» мела значэнне «певень». Адпаведна, такую мянушку мог атрымаць чалавек, які асаблівасцямі знешнасці або паводзін нагадваў пеўня: мясцовы франт або задзірлівы чалавек.

Карвецкі – магчыма, што гэтае прозвішча ўтварылася ад мянушкі Карватка, якое паходзіць ад аналагічнай мянушкі са значэннем «кружка». Верагодна, такая мянушка адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на род дзейнасці чалавека. Можна выказаць здагадку, што заснавальнік роду Карвацкіх быў майстрам па вырабе посуду. Аднак, не выключана, што так звалі аматара хмельных напояў.

Карней – прозвішча Карней паходзіць ад распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Карнелій. Пасля 988 г. кожны славянін падчас афіцыйнай цырымоніі вадохрышча атрымліваў ад святара хрысцільнае імя. Хутчэй за ўсё, Карней – гэта памяншальная форма хрысцільнага імя Карнелій, што ў

Кеда, Кейда  – прозвішча Кеда ўтварылася ад аналагічнай мянушкі. Хутчэй за ўсё, яна паходзіць ад літоўскага дзеяслова kedeti – «церабіцца; вытрапацца». Зыходзячы з гэтага, можна выказаць здагадку, што заснавальнік роду Кеда хадзіў у патрапаным адзенні. Акрамя таго, у літоўскай мове існуе роднасны дзеяслоў kedenti – «тузаць, церабіць». Магчыма, так звалі чалавека, які трапаў лён або канаплю. Такім чынам, гэтая мянушка магла паказваць і на род заняткаў чалавека. Варта адзначыць, што, нягледзячы на літоўскае паходжанне, прозвішча Кеда даволі часта сустракаецца ў Польшчы і Беларусі. Гэта тлумачыцца цеснымі гістарычнымі кантактамі гэтых краін з Літвой.

Кільчэўскі – прозвішча Кільчэўскі вядзе свой пачатак ад мянушкі Кільчэўскі. Мянушка паходзіць ад украінскага дзеяслова «кiльчитися» – «пускаць пабегі; прарастаць». Магчыма, яно паказвала на нейкія знешнія асаблівасці чалавека (напрыклад, кучаравыя валасы). Аднак так маглі зваць і маладога, неспрактыкаванага чалавека, які толькі пачынае якую-небудзь справу, а таксама таго, у каго было шмат дзяцей.

Кісель – асновай прозвішча Кісель паслужыла мірское імя Кісель. Імёны, у аснове якіх ляжаць назвы страў, былі папулярныя ў рускіх. Кісель у рускай традыцыйнай культуры лічыўся абавязковай стравай на памінках нараўне з куццёй і блінамі. Таксама магчыма, што прозвішча ўтворана ад мянушкі Кісель, якая паходзіць ад дзеяслова «киселить», гэта значыць «ліслівіць, улашчваць», або «кисельничать» – «важнічаць, таяць ад ліслівасці». У розных гаворках Кісялём завуць слабога, бездапаможнага чалавека, а таксама плаксу, крыўляку або зазнайку. Такім чынам, мянушка магла характарызаваць чалавека па яго паводзінах.

Кім – прозвішча Кім  адносіцца да распаўсюджанага тыпу карэйскіх прозвішчаў.

Кіянка – прозвішча Кіянка вядзе свой пачатак ад мянушкі Кіян. Мянушка Кіян паходзіць ад славянскай асновы «киян» са значэннем «кіяўлянін», «жыхар Кіева». Відавочна, прозвішча Кіянка паказвае на месца жыхарства продка. Акрамя гэтага, мянушка Кіянмагла пайсці ад назоўніка ў значэнні «акіян, мора». У гэтым выпадку падобную мянушку мог атрымаць чалавек, які жыў на беразе мора. Паводле іншай, менш праўдападобнай версіі, прозвішча Кіянка ўтварылася ад імя або мянушкі Кіян, якое паходзіць ад грэчаскага слова «киянос» – «васілёк». Прозвішча Киянка ўтварылася пры дапамозе суфікса -ка. Першапачаткова ён меў наступныя значэнні: «маленькі», «малады чалавек», «сын».

Клачкевіч – магчыма гэтае прозвішча ўтварылася ад мянушкі Клок. Яно паходзіць ад назоўніка «клок» – «кавалак, выдраная або аддзеленая ад чаго-небудзь частка, пучок». Існаваў шэраг выразаў, ад якіх таксама магла утварыцца гэтая мянушка: «клочыць грошы» – «матаць, мусарыць», «клочыць валасы» – «хадзіць нячэсаным», «клочыць сома» – « лавіць рыбу на клок». Такім чынам, гэтае прозвішча можа паказваць як на род дзейнасці продка, так і на яго асаблівасці знешнасці, рысы характару.

Клуйша – магчыма гэтае прозвішча ўтварылася ад мянушкі Клуша. Звычайна так звалі курыцу-квактуху. У пераносным сэнсе мянушка азначала «блага апранутая або захутаная жанчына». Існуе таксама версія, што мянушка Клуша бярэ свой пачатак ад слова «клушы», якое ў цвярскіх гаворках мела значэнне «чорная картачная масць кап’ём, віны, пікі». У такім разе мянушка насіла іранічны характар і выкарыстоўвалася з мэтай паказаць не лепшыя бакі чалавека, яго благія звычкі: запал да азартных гульняў.

Клышэўскі – у аснове гэтага прозвішча летувіскае слова клішас, што значыць кульгавы, крываногі, клышаногі. Кульгаваму чалавеку далі такую мянушку Каліша або Клышка, якую пазней запісвалі прозвішчамі — Клішэвіч, Клішэўскі, Клішын, Клышка, Клышэвіч.

Ковальгл. Кавальчук

Козел – асновай прозвішча Козелпаслужыла імя Казёл. Да ўводзін на Русі хрысціянства дзіця называлі імем, якое ўяўляла сабой назвы жывёл або раслін, і гэтая традыцыя была распаўсюджана. Гэта адпавядала язычніцкім уяўленням чалавека аб міры. Старажытнарускі чалавек, які жыў па законах прыроды, сам уяўляў сябе часткай прыроды. Спрадвеку казёл у паданні славян увасабляў мужнасць, багацце жыццёвай сілы, стваральнай энергіі. Паколькі гэтая жывёла жыве на вышынях, то яна таксама ўвасабляе сабой перавагу. Таму, даючы такое імя, як Казёл, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзены абраны прадстаўнік жывёльнага міру.

Конеў – утварылася ад мянушкі Конь, вельмі распаўсюджанай даўней. Яна магла паказваць і на род заняткаў продка – дагляд за канямі, і на яго ўстойлівасць, цягавітасць.  Паводле іншай, менш праўдападобнай версіі, у аснове прозвішча ляжыць імя Конон, вельмі распаўсюджанае даўней. Гэтае імя ў перакладзе з грэчаскай азначае «працаўнік, працавіты». Конь, з часам атрымаў прозвішча Конеў.

Корсак – прозвішча Корсак вядзе свой пачатак ад мянушкі Корсак. Хутчэй за ўсё, мянушка Корсак паходзіць ад цюркскага слова «корсак» – «выгляд невялікай лісы, у паўночнай палове Кіргізскага стэпу». Аднак у астраханскіх гаворках так завуць кіргізаў, а ў вятскіх – сялянскую футравую шапку. Звычайна такія шапкі шылі з меха корсака. У такім разе мянушку Корсак мог атрымаць чалавек, які альбо паляваў на корсакаў, альбо шыў шапкі з іх меха.

Косаў – асновай прозвішча Косаў паслужыла мірское імя Кос. Прозвішча Косаў, верагодна, паходзіць ад нецаркоўнага імя Кос (так даўней звалі шпака). Існуе і іншая версія: гэтае прозвішча мог атрымаць чалавек, які быў касцом. Аднак версія паходжання прозвішча ад імя, як больш ранняя, здаецца больш праўдападобнай. Кос, з часам атрымаў прозвішча Косаў.

Коўзан –  прозвішча Коўзан вядзе свой пачатак ад мянушкі Коўзан. Мянушка Коўзан паходзіць ад украінскага дзеяслова «ковзати» – «слізгаць», г.зн. плаўна рухацца, прасоўвацца па гладкай і блішчастай, слізкай паверхні. Верагодна, гэтае прозвішча паказвае на манеру хадзьбы чалавека: лёгкую, плаўную. Аднак мянушку Коўзан мог атрымаць і вёрткі чалавек, ліслівец.

Краскоўскі – прозвішча Краскоўскі вядзе свой пачатак ад мянушкі Краско. У аснове мянушкі Красколяжыць слова «краса». Звычайна так звалі мясцовага франта і прыгажуна. Аднак трэба заўважыць, што ў кораня «крас-» былі два значэнні: «прыгожы» (ад старажытнарускага «краса») і «рыжы». У вятскіх гаворках Краско маглі празваць румянага чалавека. Пры гэтым існавала яшчэ адно, дыялектнае значэнне гэтага слова – «бестурботны». Такім чынам, мянушка Краско магла ўтрымоўваць указанне як на знешнасць, так і на характар чалавека. Паводле іншай гіпотэзы, гэтая мянушка вядзе свой пачатак ад дзеяслова «красіць» або намінальнага «красільня» – «майстэрня або цэх, дзе афарбоўваюць тканіны». У такім разе яно адносіцца да ліку «прафесійных» найменняў, якія ўказваюць на дзейнасць заснавальніка прозвішча: ён мог займацца афарбоўваннем тканін або скуры. Магчыма таксама, што Краско звалі фарбавальшчыка тканін.

Кунавіч – прозвішча Кунавіч утворана ад мянушкі Кунава. Яна паходзіць ад назоўніка «куна» ў значэнні «звярок, чый каштоўны мех служыў для натуральнага абмену ў Старажытнай Русі», а затым з’явілася грашовая адзінка «куна». Хутчэй за ўсё, мянушка адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на дзейнасць чалавека.

Кунюта – ад мянушкі Кунюта. Па адной з гіпотэз, яна ўтворана ад украінскага дзеяслова «куняти», г.зн. «драмаць». Магчыма таксама, што ў аснове назоўнік «куна» у значэнні «звярок, чый каштоўны мех служыў для натуральнага абмену ў Старажытнай Русі», а затым з’явілася грашовая адзінка «куна». Хутчэй за ўсё, продак уладальніка прозвішча Кунютко займаўся здабычай або продажам каштоўнага меха, за што і атрымаў мянушку Кунюта.

Курэчка – прозвішча Курэчка вядзе свой пачатак ад мянушкі Курэц. Хутчэй за ўсё, мянушка Курэц паходзіць ад украінскага слова «курэц» – «той, хто курыць». Аднак варта адзначыць, што даўней у дзеяслова «курыць» было некалькі значэнняў, кожнае з якіх магло паслужыць асновай для мянушкі. Напрыклад, Курцом маглі зваць чалавека, які курыў трубку; вінакура, смалакура (г.зн. таго, хто «курыў», пераганяў віно, смалу). Акрамя таго, на Украіне такую мянушку нярэдка давалі і гуляку. Такім чынам, мянушка Курэц магла паказваць як на род заняткаў, так і на характар паводзін чалавека. Паводле іншай гіпотэзы, у аснове гэтай мянушкі ляжыць слова «кур»: так у некаторых гаворках звалі пеўня. Такім чынам, мянушка Курэц магла замацавацца за чалавекам, які чым-небудзь знешне або па характары нагадваў гэтую птушку. Напрыклад, так часам звалі забіяцкага, задзірлівага чалавека або франта, модніка.

Л

Лайкоўскі – прозвішча ўтворана ад мянушкі Лайко, якое паходзіць ад  дзеяслова «лаяць» і звязана не з сабачым брэхам, а азначае «лаяцца, ругацца». Хутчэй за ўсё, такую мянушку атрымаў запальчывы, нястрыманы чалавек, які часта раздражняўся. Лайко, з часам атрымаў прозвішча Лайкоўскі.

Лапыцька – прозвішча паходзіць з Ферзікава (Калужская вобласць).

Ларывонаў – у аснове прозвішча Ларывонаў ляжыць кананічнае мужчынскае імя Іларыон, якое паходзіць ад грэчаскага hilarios, што азначае «вясёлы». Само ж прозвішча ўтворана ад яго прастамоўнай формы – Ларывон.

Лемеш – прозвішча Лемеш вядзе свой пачатак ад мянушкі Лемеш. Мянушка Лемеш паходзіць ад назоўніка «лемеш», г.зн. «рэжучая частка плуга або сахі». Зыходзячы з гэтага, можна выказаць здагадку, што мянушка Лемеш адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на род заняткаў чалавека. Таму заснавальнік роду Лемеш мог быць селянінам-земляробам або майстрам па вырабе і рамонту гаспадарчага інвентару. Акрамя таго, у валагоцкіх гаворках шырока распаўсюджаны дзеяслоў «лемешить», г.зн. «араць, баразніць сахой», а ў пераносным значэнні — «хадзіць павольна, як хадзілі за сахой». У такім разе мянушка адлюстроўвала індывідуальныя асаблівасці пэўнага чалавека.

Лепяшынскі – прозвішча ўтворана ад мянушкі Лепеша, якое звязана са словам «ляпёшка». Ляпёшка – круглы выраб, выпечаны з кіслага або прэснага цеста. Хутчэй за ўсё, так звалі аматара да хлебных аладак, падсмажаных на патэльні, альбо выпечаных у печы. Аднак, не выключана, што мянушка адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на род дзейнасці чалавека. Так, продак уладальніка прозвішча Лепяшынскі мог быць пекарам альбо булачнікам, прадаўцом выпечкі. У пераносным значэнні ляпёшкай таксама завуць лекавы выраб у форме маленькага круглага кружочка. У такім разе заснавальнік роду Лепяшынскіх мог быць лекарам. Аднак нельга выключыць, што мянушка Лепеша паказвала на асаблівасці знешнасці продка: так маглі зваць круглатварага, румянага чалавека.

Лісіца – прозвішча Лісіца ўтворана ад мянушкі Лісіца. Паколькі спрадвеку лісіца лічылася знакам каварства і вераломства, дадзеную мянушку маглі даць чалавеку хітраму, лісліваму, здольнаму на зман.

Лобач – прозвішча Лобач вядзе свой пачатак ад мянушкі Лобач. Лобачам даўней звалі не толькі чалавека з вялікім і шырокім лбом, але і буйнага, дужага. Нярэдка такую мянушку давалі чалавеку разумнаму, здагадліваму, а часам недаверліваму, утойліваму, нездарма ж гаворыцца: «касіцца спадылба».

Лось – асновай прозвішча Лось паслужыла імя Лось. Прозвішча Лось уваходзіць у групу прозвішчаў, утвораных ад назвы жывёл. У дадзеным выпадку прозвішча паходзіць ад назоўніка “лось”, якое легла ў аснову нехрысцільнага імя Лось. Да ўводзін на Русі хрысціянства дзецям давалі імёны, якія ўяўлялі сабой назвы жывёл або раслін. Гэта адпавядала паданням чалавека аб міры.

Люля – прозвішча Люля ўтворана ад аналагічнай мянушкі. Па адной з версій, яна вядзе свой пачатак ад дзеяслова «люлюкать» – «люляць, закалыхваць маленькае дзіця». Верагодна, такую мянушку атрымаў клапатлівы бацька, альбо няня, карміцелька. Магчыма таксама, што асновай для мянушкі паслужыла намінальнае «люля» – «качалка, люлька». У такім разе мянушка адносіцца да ліку «прафесійных» найменняў, якія ўказваюць на дзейнасць заснавальніка прозвішча: ён мог займацца вырабам і продажам дзіцячых ложачкаў, з часам атрымаў прозвішча Люля.

Ляскоўскі – прозвішча Ляскоўскі вядзе свой пачатак ад мянушкі Ляско. У аснове мянушкі Ляско ляжыць дзеяслоў «лясить» – «тачыць лясы, балакаць, лапатаць, жартаваць і бавіць», а таксама «ліслівіць, улашчваць жартачкамі, выманьваючы штосьці». Таму Ляском маглі зваць балбатуна, весялуна, альбо лісліўца. Нельга таксама выключыць, што ў аснове гэтага прозвішча ляжыць слова «лясы»: так на Дняпры звалі рыбацкія плетні, дробныя заколы з драні або камыша, для ўтрымлівання рыбы ў ліманах. У гэтым выпадку мянушку Ляско мог атрымаць і рыбак.

М

Малашка – асновай прозвішчы Малашка паслужыла царкоўнае імя Малахій. Прозвішча Малашка ўтворана ад царкоўнага мужчынскага імя Малахій, што ў перакладзе са старажытнаяўрэйскага азначае «пасланец Божы». Гэтае імя некалі мела шэраг гутарковых формаў: Малафей, Малахей, Малаха, Малаш, Малаша і іншыя. Імя Малаша і легла ў аснову прозвішча Малашка. У гісторыі царквы вядомы прарок Малахій, які жыў у V стагоддзі да н.э. Дзень памяці Малахія, які быў кананізаваны, прыходзіцца на 6 студзеня.

Малышка – прозвішча Малышка паходзіць ад прыметніка «малы». Нашы продкі не заўсёды турбавалі сябе пошукамі гучнага прыгожага імя для нованароджанага і, здаралася, проста давалі яму імя Малы, Малыш. Але калі ён сам станавіўся дарослым, то яго дзеці атрымлівалі прозвішча па бацьку: Малышка. Паводле іншай гіпотэзы, прозвішча Малышка ўтварылася дзякуючы знешнім прыкметам чалавека, напрыклад, маленькаму росту. У любым выпадку этымалогія прозвішча Малышка паходзіць ад мянушкі Малыш.

Маліноўскі – у аснове прозвішчы Маліноўскі ляжыць назоўнік «маліна» – усім вядомая ягада. Малаверагодна, што такое прозвішча атрымаў чалавек, які вырошчваў маліну. Даўней Малінай звалі прыгожую дзяўчыну. Таму, хутчэй за ўсё, мянушку Маліна атрымаў чалавек некалькі саладжавы, які любіў падхарашыцца, франт. Паводле іншай, больш праўдападобнай гіпотэзы, дадзенае прозвішча паходзіць ад назвы горада Маліна. Горад Маліна вядомы на Украіне. Ён размешчаны на рацэ Ірша ў Жытомерскай вобласці. Спрадвеку яго жыхары займаліся земляробствам, продажам ягад і гародніны, вырабам мэблі.

Мамчыц – прозвішча Мамчыц паказвае на імя заснавальніка роду. Прозвішча ўтворана ад імя Мамка, якое ўяўляе сабой вытворную форму жаночага імя Мамля. Яно бярэ пачатак ад ідзішскага назоўніка «мамеле, якое з’яўляецца ласкальнай формай назоўніка «мама». Суфікс –ыц часта выкарыстоўваецца пры ўтварэнні яўрэйскіх  прозвішчаў.

Мароз, Марозаў  – асновай прозвішча Мароз паслужыла мірское імя Мароз. Надзвычай распаўсюджанае прозвішча Мароз тлумачыцца тым, што Мароз – папулярнае старажытнарускае нецаркоўнае імя. Мяркуюць, што ім называлі дзіця, якое нарадзілася ў моцныя маразы, якія ў Расіі, як вядома, не рэдкасць. Магчыма, тут было жаданне бацькоў, каб сын быў дужым, магутным, як рускі мароз.

Мартыноўскі – асновай прозвішча Мартыноўскі паслужыла мірское імя Мартын. Прозвішча паходзіць ад мужчынскага хрысцільнага праваслаўнага імя Марцін, а менавіта – ад яго гутарковай формы Мартын. Само імя перакладаецца з лацінскай мовы як “прысвечаны Марсу, ваяўнічы”. Аднак мартынам даўней звалі і чайку-рыбалова. Не выключана, што прозвішча Мартыноўскі атрымаў жыхар сяла Мартынава, Мартынаўка. Вёскі і сёлы з такімі назвамі вядомы ў Яраслаўскай і Чаркаскай абласцях, у Алтайскім баку. Аб прыналежнасці продка ўладальніка дадзенага прозвішча да вызначанай геаграфічнай мясцовасці сведчыць і суфікс – оўскі.

Масейка – асновай прозвішча Масейка паслужыла царкоўнае імя Майсей. Масейка – вытворная форма імя Майсей, якое ў перакладзе з егіпецкай мовы азначае «дзіця» або «выняты з вады». Хутчэй за ўсё, заснавальнік гэтага роду быў чалавекам з простага саслоўя.

Махнач – прозвішча Махначвядзе свой пачатак ад мянушкі Махнач. Мянушка Махнач паходзіць ад слова «мохна», якое мае значэнне «пучок поўсці або пёраў у жывёл і птушак». Хутчэй за ўсё, менавіта гэты назоўнік і лег ў аснову дадзенай мянушкі. Верагодна, што Махначом жартам звалі ўскудлачанага, валасатага чалавека. Аднак даўней «касматасць» лічылася знакам багацця і дастатку.

Мацэвіч – прозвішча Мацэвіч утворана ад асабістай мянушкі і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраіна-беларускіх прозвішчаў. Па адной з версій, прозвішча Мацэвіч паходзіць ад мянушкі Мацак, якое перакладаецца з украінскай як «шчупальцы». У рускіх жа гаворках быў вядомы дзеяслоў «мацаць» з падобным значэннем – «мацаць, чапаць, абмацваць рукамі». Хутчэй за ўсё, уладальнік падобнай мянушкі меў доўгія рукі або адрозніваўся спрытам і выкрутлівасцю. Не выключана, што ў аснову прозвішча лег і назоўнік «маца», які меў значэнне «скураная падушачка на дзяржальні для набівання чарніламі» (у кнігадрукаванні). У гэтым выпадку можна выказаць здагадку, што ўладальнік мянушкі Мацак быў кнігадрукаром. У яўрэяў «маца» – гэта «плоскія прэсныя аладкі з цеста», адзіны выгляд хлеба, дазволены да ўжывання на працягу нацыянальнага свята Песах. Магчыма, што продак уладальніка дадзенага прозвішча займаўся выпечкай падобнага хлеба ў адной з яўрэйскіх абшчын. Мацак, з часам атрымаў прозвішча Мацэвіч.

Мех – прозвішча Мех утворана ад аналагічнай мянушкі. Магчыма, яна паходзіць ад дыялектнага дзеяслова «мехаць» азначае «мяшаць». Даўней для мяшання розных густых рэчываў выкарыстоўваўся спецыяльны прадмет — мяшалка. Магчыма, што заснавальнік роду Мех займаўся вырабам падобных штучак, неабходных у гаспадарцы. Не выключана, што ён быў працоўным, у абавязкі якога ўваходзіла размешванне раствораў для падрыхтоўкі якіх-небудзь сумесяў. Акрамя таго, мянушка Мех нярэдка замацоўвалася за няўважлівым мужычком, які блытаўся і прыводзіў у бязладзіцу якія-небудзь звесткі або справы. Акрамя таго, нельга выключаць, што дадзеная мянушка магла насіць іранічны характар, паколькі адным са значэнняў дзеяслова «мяшаць» з’яўляецца «перашкаджаць, быць перашкодай». Гэта дае падставу лічыць, што Мехам празвалі надакучлівага чалавека, які чапляўся да людзей па дробязях і адцягваў іх ад важнай працы. Існуе таксама гіпотэза, што ў аснову мянушкі Мех лег назоўнік «мех». Такім чынам, так маглі зваць паляўнічага, здабытчыка каштоўнага меха, з часам атрымаў прозвішча Мех.

Мехраліеў – прозвішча Мехраліеў паходзіць ад мусульманскага мужчынскага імя Мехралі, якое складаецца з дзвюх асноў. Першая з іх, «мехр», азначае «каханне, сяброўства, літасць», а другая ўяўляе сабой арабскае мужчынскае імя Алі, якое перакладаецца як «узнёслы».  Верагодна, даючы свайму сыну імя Мехралі, бацькі жадалі яму мець вялікае добрае сэрца і высокія пачуцці.

Мігановіч – паходзіць ад мянушкі Міган, якая  ўтворана ад дзеяслова «міргаць» – «лыпаць». Верагодна, продак, які атрымаў гэтае прозвішча, меў вызначаныя праблемы з мімікай. Магчыма таксама, што гэтая мянушка паказвала на асаблівасці характару: безуважлівасць (дзеяслоў «мигалить» у цвярской гаворцы азначаў «пляскаць вачамі, пазяхаць»).

Мікульскі – прозвішча Мікульскі адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Мікалай. Мікула – ураінскі і беларускі аналаг імя Мікалай, якое паходзіць ад грэчаскай Nikolaos, дзе nika азначае «перамагаць», а laos – «народ». Гэтае імя насіў і адзін з самых ушанаваных на Русі і ва ўсім праваслаўным свеце святы – Мікалай Цудатворац. Памяць святога Мікалая Угодніка адзначалі некалькі разоў на год, часцей за ўсё ўзімку.

Міхель – прозвішча Міхель паходзіць ад хрысцільнага мужчынскага імя Міхаэль, якое ў перакладзе са старажытнаяўрэйскага азначае «прыстойны». Само ж імя Міхель з’яўляецца нямецкім варыянтам гэтага імя. Хутчэй за ўсё, гэтае прозвішча мог атрымаць чалавек, які нарадзіўся ў Дзень Архангела Міхаіла (8 лістапада).

Міхновіч – прозвішча Міхновіч адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Міхась. Асновай прозвішча Міхновіч паслужыла адно з імёнаў: Міхно, Міхня або Міхень. Усе гэтыя імёны ўяўляюць сабой утвораныя формы хрысцільнага імя Міхась, якое ў перакладзе са старажытнаяўрэйскага азначае «роўны, падобны Богу». Прозвішча Міхновіч утварылася пры дапамозе суфікса –овіч. Першапачаткова ён меў наступныя значэнні: «маленькі», «малады чалавек», «сын». Таму Міхновіч літаральна разумелася як «сын Міхно». Позні старажытны суфікс –овіч згубіў сваё прамое значэнне і захаваўся толькі ў якасці фамільнага.

Мішын – прозвішча Мішын паходзіць ад хрысцільнага мужчынскага імя Міхась (у перакладзе з грэчаскага – «богоравный»), а дакладней ад яго памяншальнай формы – Міша. Заступнікам дадзенага імя лічыцца Архангел Міхаіл – найвялікшы з усіх біблейскіх анёлаў. Міхаіл вядомы як заступнік ізраільскага народа, які змагаўся з любымі ворагамі царквы. Ён таксама пачытаецца як заступнік салдатаў і абаронцаў айчыны. На Русі ж верылі, што калі даць дзіцяці імя святога або вялікапакутніка, то жыццё яго будзе светлае, лепшае або цяжэйшае, таму што існуе нябачная сувязь паміж імем і лёсам чалавека.