Беларускія аналітыкі ўпэўненыя, што час спыніць грашовыя ўліванні ў неэфектыўны дзяржсектар. А замест датацый лепш накіраваць грошы на стварэнне інфраструктуры для бізнесу.

У дзяржсектары сёння хапае негатыўных тэндэнцый. Паводле апошніх дадзеных Нацбанка, на 1 кастрычніка 2018 года доля запазычанасці дзяржпрадпрыемстваў у агульным аб’ёме неабслугоўваных актываў – 58,1%. І калі раней дзяржава магла сабе дазволіць падтрымліваць дзяржсектар, то сёння магчымасці гэтыя вельмі абмежаваныя.

На апошняй нарадзе з эканамічным блокам краіны кіраўнік дзяржавы запатрабаваў зрабіць больш жорсткай адказнасць у дачыненні да кіраўнікоў неэфектыўных дзяржпрадпрыемстваў. «Хачу нагадаць: ніякіх паблажак быць не павінна. І хопіць мне ўносіць прапановы па дзесяць разоў па тых прадпрыемствах, якія раней не выканалі абяцанае», – сказаў Аляксандр Лукашэнка на нарадзе з урадам, паведамляе яго прэс-служба.

Прэм’ер-міністр Сяргей Румас па­дзяляе пазіцыю, што трэба ўвогуле сыходзіць ад дзяржпадтрымкі прадпрыемстваў.

«Бо па некаторых прадпрыемствах дзяржпадтрымка сапраўды аказваецца ў другі ці трэці раз, таму ўрад зробіць высновы з гэтай сітуацыі», – пад­крэсліў ён.

Замежныя эксперты (МВФ і Сусветнага банка) даўно рэкамендуюць беларускаму кіраўніцтву спыніць заганнае рэанімаванне дзяржпрадпрыемстваў і ўкладванне ў іх грошай. Аргумент адзін – не­эфектыўны дзяржсектар тармозіць эканамічны рост. З усяго гэтага напрошваецца адна выснова: неаднаразова выпрабаваным у краіне метадам – простым уліваннем грошай у дзяржсектар – праблемы прадпрыемстваў не вырашыць. Праўда, улады ўсё роўна не спяшаюцца дзейнічаць.

На сацыяльныя аспекты можа не застацца грошай

Упраўляючы партнёр адвакацкага бюро «Леў, Шарстнёў і партнёры» юрыст Барыс Леў лі­чыць, што пераходзіць да канкрэтных дзеянняў уладам сёння не дае сацыяльны аспект. Паводле яго слоў, кіраўніцтва краіны балансуе паміж сацыяльнай абаронай і эканомікай, разумеючы, што калі цяпер спыніць падтрымку нерэнтабельных прадпрыемстваў, то іх можна адпраўляць на банкруцтва. А гэта ў сваю чаргу пацягне вызваленне працоўнай сілы, пасля чаго людзі застануцца без работы.

«Пры гэтым я не лічу, што такі аспект апраўданы, таму што за ўсім гэтым стаіць у тым ліку і прыхаванае беспрацоўе. Людзі лічацца на рабоце, атрымліваюць мінімальны заробак, але пры гэтым яны звязаныя гэтай работай і строяць ілюзіі разам з уладамі, што прадпрыемствы, магчыма, выкараскаюцца і стануць рынкава запатрабаваныя. А што на самой справе? Гэтыя прадпрыемствы незваротна страцілі здольнасць канкурыраваць і фактычна стаяць на ўзбочыне рынкавай эканомікі», – лічыць юрыст. І не трэба за іх трымацца, працягвае ён, трэба даць магчымасць лю­дзям заняцца бізнесам і карміць сябе самім, а не патрабаваць у дзяржавы падтрымкі.

Эксперт схіляецца да таго, што ў дзяржавы праз нейкі час не застанецца грошай займацца сацыяльнымі аспектамі і, у першую чаргу, яна будзе ставіць эканамічныя задачы.

Старшыня Беларускай навукова-прамысловай асацыяцыі Аляксандр Швец мяркуе, што да неэфектыўных прадпрыемстваў трэба падыходзіць наступным чынам: глядзець, дзе знаходзіцца прадпрыемства і колькі на ім працуе чалавек. Калі яно размешчанае ў Мінску, на ім працуе трыста-чатырыста чалавек і яно ўвесь час падтрымліваецца з бюджэту, то яго трэба прадаваць альбо закрываць, не думаючы, прапануе эксперт.

«Але калі ўзяць гарады, дзе па адным-два прадпрыемствы, на якіх працуе большасць  мясцовых жыхароў, то тут трэба зыходзіць з прынцыпу: якое зло горшае, – адзначае Аляксандр Швец.

– Якія выдаткі будуць большыя: на падтрыманне існуючага прадпрыемства альбо на сацыяльную адаптацыю, перанавучанне і стварэнне новых працоўных месцаў цягам нейкага часу пасля яго закрыцця. І пакуль дзяржава не бачыць іншага шляху, апраўдана захаванне прадпрыемства дзеля сацыяльнага складніка.

Як вызначыць:
ці эфектыўнае ці не?

Зразумела, што не ўсе дзяржпрадпрыемствы асуджаныя на няўдачу. Эксперты ўжо прапаноўвалі ацаніць іх на прадмет эфектыўнасці: якія з іх трэба ліквідаваць у сілу іх поўнай нежыццяздольнасці, якія прыватызаваць, а якія яшчэ можа выратаваць рэструктурызацыя менеджменту.

Аднак кіраўнік праекта «Кошт урада» Ула­дзімір Кавалкін даволі песімістычна ацэньвае ўсе тры перспектывы. «Калі мы гаворым аб эфектыўным менеджменце, то тут трэба разумець, што прадпрыемствы кіруюцца, у тым ліку чыноўнікамі і выканкамамі, якія даво­дзяць паказчыкі, – адзначае эксперт. – Акрамя таго, кіраўніцтва прадпрыемстваў нярэдка займаецца неўласцівымі яму функцыямі: цягне сацыялку, выконвае нейкія неймаверныя даручэнні замест таго, каб зарабляць і прыно­сіць прыбытак. Эксперт лічыць: які б ні быў гэты спецыяліст ініцыятыўны, з дыпломамі МВА (міжнародная праграма падрыхтоўкі менеджараў), якімі б супер прыватнымі прадпрыемствамі ён да гэтага ні кіраваў, яму прыйдзецца ўбудоўвацца ў сістэму і працаваць, як загадана ў ёй.

Уладзімір Кавалкін не ўпэўнены, што нехта з прыватнікаў захоча прыватызаваць нешта пасля такіх кейсаў, як «Камунарка», «Аршанскі авіярамонтны завод», калі ў апошнім выпадку Лукашэнка вырашыў, што прыватнае прадпрыемства стала за адзін раз дзяржаўным. На думку кіраўніка Кавалкіна, рызыкі тут настолькі вялікія, што выгады гэтыя рызыкі не пакрываюць. Вось чаму рэальны бізнес – той, які «пра грошы ­зарабляць» – будзе будаваць прадпрыемствы з нуля.

«Што датычыцца банкруцтваў, то гэты варыянт азначаў бы, што ўлады павінны прызнаць правал усёй эканамічнай мадэлі Беларусі. Банкрутаваць прадпрыемствы, у якія ўкладвалі шмат, гэта як страляць сабе ў нагу. Утрымаць уладу пасля гэтага вельмі складана», – заўважае ён.

Няма прыбытку – трэба ліквідаваць

Барыс Леў у цэлым не бачыць сэнсу ў стварэнні экспертных камісій для ацэнкі эфектыўнасці дзяржпрадпрыемстваў, каб яшчэ ў дадатак плаціць ім грошы, зноў марнаваць дзяржаўныя рэсурсы, калі на рынку ёсць галоўны крытэр: прыбытак.
«Калі няма прыбытку, то за кошт чаго жыве прадпрыемства? За кошт дзярждатацый.

Не будзе датацый – не бу­дзе прадпрыемства. Зна­чыць, калі яны камусьці трэба, прадаць іх. Не трэба – ліквідаваць», – заўважае эксперт.

На думку юрыста, лепш замест датацый накіраваць грошы на стварэнне інфраструктуры для бізнесу. «Трэба дапамагчы стварыць звольненым людзям працоўныя месцы, каб яны маглі сябе знайсці, а не сядзелі на заводзе, атрымліваючы бачнасць заробку», – падкрэслівае Барыс Леў.

У цэлым жа, ацэньваючы найбольш верагодны варыянт падзей на бліжэйшую будучыню, эксперты сыходзяцца ў меркаванні, што прадпрыемствы і далей будуць згасаць.
«Перспектыва такая: будуць працягваць існаваць прадпрыемствы-­«зомбі» – нібы жывыя, але і адначасова мёртвыя, таму што яны рэальна не працуюць. Плюс яны ўсе закрэдытаваныя, а з даўгамі трэба нешта рабіць. Адпаведна, будуць спробы ўсе даўгі збольшага перакласці на дзяржбанкі, збольшага на бюджэты, мясцовыя і рэспубліканскія, – рэзюмуе Ула­дзімір Кавалкін.