Фота Tass.

У 2016 годзе ў Беларусі пачаўся спад нараджальнасці. Прычым менш нараджаць сталі жанчыны ўсіх узростаў і па-за залежнасці ад таго, колькі дзяцей у іх ужо ёсць, піша tut.by.

Адна з прычын — гэта тое, што меры па стымуляванні нараджальнасці, якія ўводзіла дзяржава, больш не маюць ранейшага эфекту. Пра гэта гаворыцца ў дыскусійным матэрыяле «Дэмаграфія ў пастцы сацыяльнай палітыкі: якія меры (не) дапамогуць павялічыць нараджальнасць у Беларусі», апублікаваным на сайце Даследчага цэнтра ІПМ.

Ад сярэдзіны 2000-х ўлады актыўна пашыралі сацпакет для сем’яў з дзецьмі. Штомесячныя дапамогі павялічыліся, з’явілася дапамога на дзіця старэйшае за тры гады (калі ў сям’і выхоўваецца дзіця да трох гадоў), сямейны капітал, жыллёвыя льготы. Аўтар матэрыялу, загадчыца сектара сацыяльна-дэмаграфічнай палітыкі Інстытута эканомікі НАН і пазаштатны навуковы супрацоўнік Даследчага цэнтра ІПМ Наталля Шчарбіна адзначае, што ўсе гэтыя меры ў першую чаргу прастымулявалі нараджэнне другога і трэцяга дзяцей, у той час як на з’яўленне першых дзяцей больш ўплывалі агульныя сацыяльна-эканамічныя ўмовы.

Пры гэтым у гарадах і на сяле эфектыўнасць гэтых мер аказалася рознай, адзначае эксперт. На яе думку, у гарадах росту нараджальнасці больш паспрыялі жыллёвыя льготы.

— Змены ў жыллёвым заканадаўстве і наступнае значнае павелічэнне фінансавай дапамогі дзяржавы ў будаўніцтве жылля для маладых і шматдзетных сем’яў у 2006-2007 гадах прывялі да дастаткова хуткай рэакцыі гарадскіх сем’яў на стымулюючыя меры, — піша Наталля Шчарбіна. — Падзенне тэмпаў прыросту нараджальнасці ў гарадской мясцовасці пад уплывам эканамічнага крызісу адбывалася ў 2008-2009 гадах. Дадатковыя меры ў сферы льготнага крэдытавання камерцыйнага жылля для сем’яў з дзецьмі некалькі ажывілі жыллёвую падтрымку і аказалі станоўчае ўздзеянне на інтэнсіўнасць другіх і трэціх нараджэнняў у гарадах.

А вось для сем’яў з сельскай мясцовасці лепшым стымулам апынуліся жывыя грошы.

— У 2012 годзе было значна павялічана дапамога па доглядзе за дзіцем, а ў 2013 годзе яе памер быў прывязаны да сярэдняй заработнай платы ў краіне. У 2015 годзе было ўведзена дадатковая дапамога на дзіця старэйшае за тры гады ў сем’ях, дзе выхоўваецца дзіця да трох гадоў, што павялічыла агульны аб’ём фінансавых выплат сем’ям з дзецьмі да трох гадоў.

Сельскія сем’і актыўна адрэагавалі на фінансавыя стымулы, што таксама знайшло адлюстраванне ў дынаміцы сумарнага каэфіцыента нараджальнасці: яго рост у сельскай мясцовасці да 2016 годзе адбываўся паралельна павелічэння сярэдняга памеру дапамогі па догляду за дзіцём, — адзначае Наталля Шчарбіна.

Тым не менш, у 2016 годзе і ў гарадах, і на вёсцы пачаўся спад нараджальнасці (а калі казаць менавіта пра першых дзяцей, то гэта адбылося яшчэ раней — у 2013).

З чым гэта звязана? Па-першае, эфектыўнасць мер, якія стымулююць нараджальнасць, пачынае зніжацца праз некалькі гадоў пасля іх увядзення. Так адбываецца не толькі ў Беларусі, але і ў іншых краінах.

— Пад уплывам мер сацыяльнай падтрымкі сям’і карэктуюць каляндар нараджальнасці і скарачаюць інтэрвал паміж нараджэннем дзяцей. Рэпрадуктыўны патэнцыял сем’яў у такім выпадку вычэрпваецца хутчэй, інтэнсіўнасці нараджэнняў размяркоўваюцца нераўнамерна па ўзроставых групах. Пры неспрыяльнай узроставай структуры такая сітуацыя можа прывесці да рэзкага спаду нараджальнасці, — каментуе Наталля Шчарбіна.

А па-другое, у Беларусі з’явіўся яшчэ адзін фактар — рост беднасці сярод сем’яў з дзецьмі.

— Рызыкі адкладзенай беднасці для сем’яў з дзецьмі старэй трох гадоў зніжаюць прывабнасць дапамогі па доглядзе за дзіцём ў якасці альтэрнатывы актыўнай занятасці бацькоў. Усё менш сем’яў звязваюць свае рэпрадуктыўныя планы з магчымасцямі дзяржаўнай падтрымкі, — канстатуе Наталля Шчарбіна.

«Стымулюючыя меры знаходзяць водгук толькі ў частцы сем’яў»

Каб зразумець, што магло б спыніць спад нараджальнасці, эксперты Даследчага цэнтра ІПМ правялі дыскусіі ў пяці фокус-групах у абласных цэнтрах. Большасці людзей, якія прынялі ў іх удзел, ад 30 да 49 гадоў, і яны выхоўваюць дзяцей.

Па выніках дыскусій эксперты падзялілі ўдзельнікаў на дзве ўмоўныя групы зыходзячы з іх поглядаў — «патэрналістаў» і «лібералаў». Першыя лічаць, што дзяржава павінна падтрымліваць сем’і з дзецьмі: прадастаўляць ім як мага больш ільгот, забяспечваць працу і заробак, аплачваць адпачынак па доглядзе за дзіцём да трох гадоў, развітую і даступную дашкольную інфраструктуру, а калі ўласнага жылля ў сям’і няма, забяспечыць яго ці даць льготныя крэдыты, субсідыі, сацыяльнае жыллё або даступнае арэнднае жыллё.

«Лібералы», у сваю чаргу, выступаюць за тое, што дзяржава павінна ствараць умовы, каб сем’і самастойна спраўляліся з цяжкасцямі. На іх думку, льгот для сем’яў з дзецьмі дастаткова толькі базавых (працоўныя гарантыі і дапамога па доглядзе за дзіцём), пры гэтым дзяржава павінна стварыць умовы для занятасці, прадугледзець магчымасці для сумяшчэння занятасці і доглядзе за дзіцём і дыферэнцыраваны дэкрэтны адпачынак, забяспечыць развітую дашкольных інфраструктуру, а пры адсутнасці жылля — забяспечыць магчымасць зарабіць на яго, развіць сістэму жыллёвага крэдытавання і даць даступнае арэнднае жыллё.

— Калі выказаць здагадку, што гэтак жа, як і рэспандэнты фокус-груп, беларускія сем’і маюць розныя погляды на дзяржаўную падтрымку, стымулюючыя меры ахопліваюць і знаходзяць водгук толькі ў часткі сем’яў, — робіць выснову Наталля Шчарбіна.

У выніку, канстатуе эксперт, дзякуючы мерам дзяржаўнай падтрымкі, якія ўкараняліся ад 2005 па 2016 год, тая частка насельніцтва, якая прытрымліваецца патэрналісцкага падыходу, змагла «рэалізаваць рэпрадуктыўны патэнцыял», у той час як для сем’яў з ліберальнымі поглядамі гэтыя меры ўжо тады не мелі вырашальнага значэння.

— Зніжэнне нараджальнасці першых дзяцей, а ад 2016 года і наступных дзяцей  можна растлумачыць вычарпаннем эфекту мер палітыкі для мэтавай групы сем’яў («патэрналістаў») і адсутнасцю значнага эфекту для нямэтавае аўдыторыі («лібералаў»), — тлумачыць Наталля Шчарбіна. — Чаканні сем’яў, якія схільныя арыентавацца на ўласныя магчымасці, не ўлічаныя ў дызайне сучаснай сямейнай палітыкі ў Беларусі. Падтрымка сумяшчэння прафесійных і сямейных абавязкаў не мае шырокага прымянення. Бацькі, якія жадаюць выхоўваць дзяцей і пры гэтым актыўна працаваць, могуць разлічваць на дапамогу бліжэйшых сваякоў, альбо на прыватныя паслугі па доглядзе. Кошт такіх паслуг (нянь, прыватных дашкольных устаноў поўнага цыклу сыходу) занадта высокі ў сілу слабой развітасці гэтага рынку, а ступень іх разнастайнасці недастатковая для задавальнення патрэбаў сем’яў. Практыка доўгага адпачынку па доглядзе за дзіцем, неаплачанага адпачынку для бацькі, слабое развіццё дашкольнай інфраструктуры для дзяцей ва ўзросце да трох гадоў зніжае стымулы для занятасці жанчын з дзецьмі і абмяжоўвае магчымасці сем’яў для росту даходаў.

Такім чынам, рэзюмуе Наталля Шчарбіна, меры па стымуляванні нараджальнасці хоць і мелі кароткатэрміновы эфект, але пры гэтым стварылі пастку для доўгатэрміновых дэмаграфічных перспектыў.

— Залежнасць ад сацыяльных трансфертаў, фінансавая няўстойлівасць адных сем’яў і нерэалізаваныя магчымасці іншых прадвызначылі зварот тэндэнцый нараджальнасці пасля 2016 года. Неспрыяльны прагноз узроставай структуры жанчын пагаршае рызыкі новага дэмаграфічнага крызісу і актуалізуе неабходнасць пераасэнсавання дызайну сямейнай палітыкі Беларусі, — кажа Наталля Шчарбіна.

 

• Текст доступен на языке: Русский