Напэўна, цяпер Аляксей Палуян, беларускі рэжысёр, які жыве ў Германіі, мог бы дабудоўваць кватэру ў «Маяку Мінска», а на зімоўку лётаць у Тайланд. Але сем гадоў таму пасля заканчэння БДУІР ён паехаў за другім вышэйшым ў Касельскую мастацкую акадэмію, прамяняўшы працу ў буйной ІТ-кампаніі на мары аб вялікім аўтарскім кіно.

З Аляксеем мы сустракаемся ў кінатэатры «Масква». Сюды прыйдзе 700 чалавек, каб паглядзець яго беларускамоўную кінастужку «Возера радасці», створаную паводле рамана вядомага пісьменніка Віктара Марціновіча. За паўгода фестывальнага жыцця стужка «Возера радасці» сабрала россып узнагарод міжнародных кінафестываляў: сусветная прэм’ера прайшла на самым прэстыжным кінааглядзе кароткаметражнага кіно ў свеце – у Клермон-Феране, а 9-гадовая актрыса, якая сыграла галоўную ролю, атрымала прыз Best actress на фестывалі FICBUEU ў Іспаніі. Усе квіткі прададзеныя за некалькі дзён да паказу.

Пра што кіно: У маленькай беларускай вёсцы, дзе час як быццам спыніўся, дзевяцігадовая Яся перажывае смерць маці. Бацька дзяўчынкі адпраўляе яе ў інтэрнат. Але аднойчы яна вырашае збегчы і вярнуцца дадому.

– У еўрапейскіх і амерыканскіх кінашколах рэжысёраў вучаць рабіць усё: працаваць з камерай, пісаць сцэнар і нават прадзюсаваць свае стужкі. Чаму вы звярнуліся да літаратурнага матэрыялу, а не напісалі сваю гісторыю?

– Фільм створаны паводле рамана Віктара Марціновіча, але гэта вельмі асабістая гісторыя – пра дзяцінства майго таты. Ён вырас у дзіцячым доме гэтак жа, як і галоўная гераіня кнігі «Возера радасці» Яся. Бацька ніколі не казаў пра гэты перыяд, тэма яго дзяцінства доўгія гады была табуяванай у нашай сям’і. «Маё жыццё пачалася толькі тады, калі я пазнаёміўся з тваёй маці», – так тата заўсёды кажа. Я адчуў, што з гэтым трэба і можна працаваць, каб неяк палегчыць ношу бацькі. Мне хацелася знайсці адказ на маё пытанне: «Як могуць сваё дзіця аддаваць?». Пачаў збіраць яго апавяданні, гаварыць з ім пра досвед знаходжання ў дзіцячым доме. А ў 2016 годзе мой сябар падарыў мне кнігу «Возера радасці», і, прачытаўшы эпізод дзяцінства Ясі, зразумеў, што гэта чарговы імпульс да стварэння фільма. Я адразу напісаў Віктару Марціновічу і папрасіў дазволу на экранізацыю, але папярэдзіў, што гэта будзе свабодная адаптацыя. Ён сказаў «без праблем!» І нават прыехаў на пляцоўку і зняўся ў эпізодзе.

– Чаму вы экранізавалі толькі частку кнігі?

– «Возера радасці» – гэта кароткаметражны паўгадзінны фільм. Каб зняць цэлы раман, трэба ўкласці вельмі шмат часу і сродкаў, гэта велізарная, эпахальная праца, за якую я ў 2016-2017 гадах не быў гатовы ўзяцца. У пракаце «Возера радасці» пакажуць разам з маім іншым фільмам – «Край Жанчыны». Яго паказвалі на «Лістападзе» два гады таму, тады фільм атрымаў прыз «За вернасць кінематаграфічным ідэалам». У Акадэміі мастацтваў, у якой я зараз давучвацца, перш чым студэнт здымае сваю дэбютную працу, праходзіць вельмі шмат гадоў. Ніхто не кідаецца ў час навучання пасля заканчэння універсітэта здымаць поўны метр. Мая прафесар кажа, што спачатку трэба нарасціць мускулатуру і навучыцца разумець, будаваць і здымаць кароткаметражнае кіно. Каб потым ужо стрэліць з дэбютным фільмам, адразу зрабіць яго добрым.

Фота afisha.tut.by.

– У фільме галоўныя ролі – у дзяцей. Ці цяжка было знайсці маленькіх актораў і як вы з імі працавалі?

– Першапачаткова планавалі здымаць у Ашмянскім інтэрнаце: дамовіліся з дырэкцыяй, падабралі выканаўцаў галоўных роляў там жа, але за месяц да здымак кіраўніцтва інтэрната (магчыма, пад ціскам Ашмянскага гарвыканкама) перадумала працаваць з намі. Як і чаму – да гэтага часу не разумею. Можа, пабаяліся чагосьці, але сітуацыя была крытычная… За месяц да здымкі застацца без галоўнай лакацыі і велізарнай колькасці акцёраў! Памятаю, як мы з аператарам Бехрузам Карамізаде, які загадзя прыляцеў з Германіі, ехалі па дарозе з Ашмянаў у Ляхавічы і па шляху спыняліся і шукалі будынкі, падобныя на дзіцячы дом. Раптам бачым – закінутая школа пабудовы 50-х. Я крычу аператару: «Спыняемся!». Выйшлі. Паглядзелі. Падыходзіць! На шчасце аказалася, што гэтая старая школа належыць бізнэсоўцу з Баранавічаў, які выкупіў яе ў надзеі зрабіць гасцініцу для замежных турыстаў. Ён нас выслухаў і сказаў, што мы можам здымаць.

– Таксама акцёраў прыйшлося зноўку шукаць?

– Дарослых – не, але каб знайсці выканаўцу галоўнай ролі і іншых дзіцячых роляў, мы аб’ездзілі прыблізна шэсць ці восем інтэрнатаў. У рэшце рэшт прыехалі ў магілёўскую SOS – дзіцячую вёску, мне адразу спадабалася атмасфера там. На кастынг прыйшло шмат дзяўчынак, і ўсе такія вясёлыя: «А я магу вось так зрабіць, а я магу спяваць і вушамі варушыць, а я масток зраблю!». І толькі адна дзяўчынка маўчала і спачатку ва ўсеагульнай радасці не прымала ўдзел. Гэта была 9-гадовая (на момант здымак ёй было восем) Насця Пляц, яна стаяла ў старонцы і моўчкі вывучала мяне і асістэнта Ірыну. А вочы ў яе – зусім як у дарослага чалавека. У іх адначасова ўжываецца трагізм і нейкая іронія: нават незразумела, у які момант яна хмыліцца, а ў які – сур’ёзная. Вядома, у Насці шмат недаверу да дарослых. Калі ёй было тры гады, а яе брату – пяць, маці прывяла іх на парог дзіцячага дома, пастукала ў дзверы і пакінула. З якой нагоды ёй давяраць дарослым пасля такога здрады? Але з часам атрымалася знайсці кантакт і з ёй, і з іншымі дзецьмі. Яна выдатна сябе адчувала на здымачнай пляцоўцы. Галоўнае – Насцю не шкадаваць: яна вялікая малайчына і баец.

Фота afisha.tut.by.

– Зорнай хваробы пасля такой увагі не з’явілася?

– Я таксама перажываў з гэтай нагоды, але нічога такога не заўважылі. Пасля ўдзелу ў фільме Насця пачала актыўна займацца спортам, хоча дамагчыся ў ім вынікаў. Мне здаецца, што здымкі далі ёй гэты штуршок і добра паўплывалі на самаацэнку.

«Чым складаней герою, тым цікавей гледачу – такія законы кіно»

– У рамане «Возера радасцi» бацька Ясі – уплывовы бізнэсовец, адзін з людзей, якія прымаюць рашэнні ў краіне. У інтэрв’ю Віктар Марціновіч распавядаў, што яму было цікава распавесці, якія драмы разыгрываюцца за высокімі платамі прыватных дамоў «ўлада заможных». А вы адмыслова перанеслі гісторыю з горада ў вёску ў звычайную сям’ю. Чаму?

– Маё дзяцінства прайшло ў Баранавічах і часткова ў вёсцы, я выйшаў з іншых умоў і не ўяўляю, што адбываецца ў бізнес-супольнасці. Беларускія гарады мне не такія цікавыя для натуры як аўтару: можа, Мінск і абласныя гарады яшчэ маюць свой твар, але раённыя – не. А вось вёскі – усе розныя, і жыць там нашмат цяжэй. З пункту гледжання драматургіі вясковая гісторыя прывабней, таму што чым больш складана герою, тым цікавей назіраць за гэтым гледачу. Як бы гэта цынічна ні гучала, але гэта такія законы драматургіі кіно. Ну і акрамя таго, гісторыя Ясі, дзе б яна ні адбывалася, на вёсцы ці ў раскошным асабняку, – універсальная.

Фота afisha.tut.by.

– Чаму захавалі назву «Возера радасцi», а не прыдумалі іншае, калі ў фільма мала агульнага з раманам?

– Думаў пра гэта, але не змог знайсці чагосьці больш дакладнага і паэтычнага. У рэшце рэшт я сеў і сказаў сабе: «Лёша, так усё ж такі, чаму “Возера радасцi”?». І знайшоў адказ: ёсць выраз, калі чалавек шчаслівы ці яму пашанцавала, то ў яго «мора радасці», а вось у Ясі пакуль толькі «возера», але яна абавязкова знойдзе сваё моры. Цікава, што ў Германіі назву правільна ўспрынялі, а французы – не да канца зразумелі, да чаго яно. Амерыканцаў назву і сама гісторыя вельмі кранулі, іх кіно вельмі камедыйнае, вясёлае, але часам вельмі павярхоўнае, нават фестывальнае, а калі ім трапляецца ўдумлівая стужка з Усходняй Еўропы – яны адчуваюць жывую цікавасць.

– У фільме дзеці і дарослыя вельмі цікава апранутыя. Незразумела, ці то гэта 1970, ці то 1990-я. Вы наўмысна дамагаліся такога эфекту?

– Так, я хацеў стварыць універсальны фільм, стварыць у гледача адчуванне ліхалецця, у якім мы, шчыра кажучы, у Беларусі і жывем. І ў нас, на мой погляд, атрымалася: нямецкія гледачы кажуць, што гэта 1970-я, французы – 1950-я, амерыканцы – 1930-я. За касцюмы адказвала наш надзвычайны касцюмер Юлія Пякіна: часткова брала ў арэнду на «Беларусьфільме», нешта шукала па знаёмых, нешта купляла. Час у фільме ўсё роўна як скамянеў. Мне здаецца, што такая атмасфера ў некаторых месцах Беларусі захавалася па гэты дзень.

Фота afisha.tut.by.

– Усе героі «Возера радасці» гавораць па-беларуску. Чаму прынялі такое рашэнне?

– З 2010 года я размаўляю толькі на беларускай, таму для мяне гэтае пытанне нават і не стаяла, на якой мове будуць гаварыць мае героі. Гэта ніяк не звязана з маёй палітычнай пазіцыяй, проста ўнутраная патрэба, частка маёй ідэнтычнасці, майго разумення таго, што значыць быць беларускім аўтарам. Дарослыя акцёры, якія здымаліся ў фільме, бліскуча валодаюць беларускай, а вось выканаўцы галоўнай ролі давялося крыху перабудоўвацца. Але даволі хутка Насця загаварыла на беларускай. Мы папраўлялі яе рускае вымаўленне «г», таму што яна не магла вымавіць «гарбата» правільна, але гэта невялікія складанасці.

– У цэлым у фільме мала кажуць. Чаму?

– Мне падабаецца прынцып у кіно: «Менш – гэта больш». Калі можна зняць нейкую сцэну з мінімальнай колькасцю слоў ці нават без іх, то так і раблю. Тэатр – гэта літаратура, і жыве ён дзякуючы тэксту, а кіно – чыста візуальнае мастацтва. Трэба паказваць гісторыю праз маленькія дэталі, паўзы, праз гульню акцёраў, праз мінімальныя змены ў іх асобе, якія перадаюць ўвесь паток праходзяць працэсаў, іх руху, працу камеры і так далей. Шмат тэксту на экране можа адцягнуць ад галоўнага, ад ідэі фільма.

Фота afisha.tut.by.

«Аўтарскае кіно не можа прыносіць вялікіх грошай: эканамісты ўжо даўно ўсё палічылі»

– Над фільмам працавала міжнародная каманда. Ці адчулі розніцу ў падыходах да працы беларусаў і, напрыклад, немцаў?

– Вядома, усё залежыць ад чалавека і яго ўзроўню прафесіяналізму, казаць пра спосабы працы – моцна абагульняць. У цэлым беларусы добра робяць сваю справу, але ёсць розніца ў дысцыпліне: немцам няма ў ёй роўных. З іншага боку, нашы людзі, магчыма, у некаторых момантах больш вынаходлівыя, да задач падыходзяць з фантазіяй і шукаюць выйсце там, дзе немцы схільныя сказаць: «Не атрымліваецца – значыць, не трэба».

– Якія ўражанні ў нямецкай частцы здымачнай каманды пра Беларусь?

– Здымкі праходзілі ў пачатку кастрычніка, у чатырох вёсках Ляхавіцкага раёна. Часта ліў дождж, замежнікі пятнаццаць дзён жылі ў хатках, дзе не было гарачай вады, толькі калодзежы. Але нягледзячы на ​​некаторую экзотыку, каманда была ў захапленні ад Беларусі.

Мясцовыя жыхары вельмі гасцінна сустрэлі замежную здымачную каманду. Для іх кіно – сапраўдная падзея. Калі мы шукалі масоўку на перадапошнюю сцэну, то павесілі аб’яву на сельскую крамачку, запрасілі ўсіх, хто хоча паўдзельнічаць. Мы чакалі дзясятак чалавек, а прыйшло восемдзесят: падцягнуўся народ з усёй ваколіцы. Нават самыя старыя бабулькі надзелі свае лепшыя ўборы, ледзь не хусткі, што на смерць адклалі, каб у кіно зняцца. Нехта прынёс гарэлку, хтосьці шынкі, закаткі. Самае смешнае, як аказалася потым, многія з іх лічылі, што гэта ў мяне было святкаванне, а не здымкі фільма.

Фота afisha.tut.by.

– Сусветная прэм’ера фільма прайшла ў Клермон-Феране – на самым прэстыжным кінафестывалі кароткаметражнага кіно ў свеце. Складана туды трапіць?

– Першапачаткова маёй мэтай было Берлінале ў праграме кароткаметражных фільмаў. На Клермон-Феран рызыкнуў адправіць не да канца дароблены фільм, не паспяваў дарабіць гук да дэдлайна, а праз паўтара месяца мне даслалі адказ: «Мы рады адабраць ваш фільм у галоўны міжнародны конкурс з 9300 фільмаў!». Я быў адначасова шчаслівы, але разрываўся паміж чаканнем адказу ад Берлінале і пацвярджэннем ўдзелу ў Клермон-Феране. Бо кожны фестываль хоча сусветную прэм’еру фільма ў сябе, гэта абавязковая ўмова. Але ў выніку абраў французскі кінафестываль. Ён мацней сваімі праграмамі і да таго ж у Францыі цалкам асаблівае стаўленне да кароткага метру: да яго ставяцца з павагай як да асаблівага, складанага фармату кіно, а не як недаробленага поўнага метру. Наогул кіно ў Францыі – гэта як рэлігія, такога стаўлення да кінематографа, як там, я нідзе ў свеце не сустракаў.

– Ці складана знайсці фінансаванне на кіно пра Беларусь у Германіі?

– Вельмі складана. У Германіі ў чарзе за бюджэтамі ў Нямецкі кінафонд стаяць не толькі свае рэжысёры, але ўся былая Югаславія, Іспанія, Партугалія. Трэба падрыхтаваць вялікую колькасць дакументаў: апісанне праекта, сцэнар, падаць спіс акцёраў, бюджэт і ледзь не раскадроўку будучага фільма. Я атрымаў палову фінансавання, астатнія сродкі збіраў сам.

Фота afisha.tut.by.

– Ці спрабавалі вы шукаць сродкі на здымкі фільма ў Беларусі?

– Шчыра кажучы, няма. Мне здаецца, тут свая чарга, і я ў яе не трапляю. Вядома, хацелася б, каб незалежныя рэжысёры атрымлівалі падтрымку ад Міністэрства культуры, каб быў нейкі фонд, які падтрымліваў бы развіццё маладых талентаў, якіх у нас дастаткова. У Касельской акадэміі зразумеў, што 21 стагоддзе – гэта стагоддзе незалежнага праектнага кіно. Па беларускім кінапрацэсе таксама можна меркаваць аб правільнасці гэтай тэорыі. Цяпер незалежныя рэжысёры дасягаюць вялікіх вынікаў на сусветных кінааглядах: Улада Сянькова і яе прыз на Варшаўскім кінафестывалі ў гэтым годзе, раней – Дар’я Жук з фільмам «Хрусталь», дакументаліст Андрэй Куцілы з фільмам «Сума». «Возера радасці» атрымала ўжо восем прызоў… Я цяпер магу падзяліцца выдатнай навіной: Міністэрства культуры Германіі намінавала наш фільм на самую галоўную дзяржаўную кінапрэмію. І падобных рэчаў нельга не заўважаць. Думаю, гэта пытанне часу. Упэўнены, незалежныя беларускія студыі і рэжысёры будуць атрымліваць падтрымку на сваё кіно, а ў Беларусі будзе створана нешта ў духу нямецкага кінафонда.

– Вы зарабляеце на жыццё кіно?

– Мае сябры і калегі заснавалі невялікую прадакшн-студыю ў Каселе, якая займаемся здымкай і вырабам рэкламы для фірмаў і трэйлераў для тэатраў Германіі. Запрасілі мяне далучыцца да іх. Гэтая праца дазваляе вучыцца, здымаць сваё кіно і пакрывае выдаткі на жыццё.

Фота afisha.tut.by.

Але трэба разумець, што аўтарскае кіно не можа прыносіць вялікіх грошай: у Германіі і іншых заходніх краінах эканамісты ўжо даўно палічылі ўсё. Гэта кіно трэба для цыркуляцыі інфармацыі ў грамадстве і для трансфармацыі грамадства.

– Не шкадуеце, што пакінулі прыбытковую сферу ІТ?

– Не, я пра гэта шмат разоў казаў. Кіно – гэта ўсё жыццё. У той час (для мяне асабіста) АйЦі з 9.00 да 18.00 – гэта проста праца. Так, фінансаванне шукаць няпроста і тут меншай багатых людзей. Але ў кіно за гэтым і не ідуць.

• Текст доступен на языке: Русский