Першая сусветная вайна завяршылася 101 год таму. Маладзечна таксама закранулі падзеі стогадовай даўніны – на тэрыторыі горада былі могілкі, якія не захаваліся да нашага часу.

Маладзечна было мястэчкам, якому пашанцавала: тут у 1873 годзе з’явілася чыгуначная станцыя, якая дала штуршок у развіцці населенага пункта.

У гады Вялікай вайны станцыя Маладзечна мела важнае стратэгічнае значэнне. Яна была вузлавой, адсюль ішлі саставы на Мінск, Вільню, Полацк і Ліду.

Невыпадкова Віленская аперацыя жніўня-верасня 1915 года мае некалькі назваў. Акрамя вядомай – Свянцянскі прарыў –у гістарыяграфіі аперацыю часта называюць Віленска-Маладзечанскай.

У Маладзечне было некалькі вайсковых могілкаў

У пачатку верасня 1915 года за маладзечанскую станцыю некалькі дзён ішлі зацятыя баі. Загінулых і памерлых ад ран неабходна было хаваць. Так у Маладзечне з’явіліся воінскія пахаванні. У мястэчку і паблізу станцыі было некалькі месцаў, дзе хавалі вайскоўцаў.

Аб існаванні ваенных могілкаў сведчаць дакументы, якія захоўваюцца ў архівах Беларусі, Расіі, Літвы і Польшчы. Па архіўных дадзеных вядома, што воінскія магілы з’явіліся летам 1915 года. Буйныя воінскія пахаванні былі ў Маладзечне на прыходскіх могілках Пакроўскай царквы і на спецыяльна створаных вайсковых могілках каля чыгуначнай станцыі. Гэтыя могілкі не захаваліся да нашых дзён.

Сярод вядомых пахаваных былі авіятары 1-га карпуснога авіяцыйнага атрада штабс капітан Фірсаў, Мітрафан Ізегаў і Іван Філін. Лётчык Мітрафан Ізегаў пачаў вайну ў складзе атрада механікам. Іван Філін быў у экіпажы назіральнікам. Увесь асабовы састаў прысутнічаў на пахаванні лётчыкаў. На магілах таварышаў па зброі замест крыжа па традыцыі авіятараў паставілі прапелер. Магілы патаналі ў шматлікіх вянках ад баявых таварышаў і кветках, прынесеных мясцовымі жыхарамі.

Усяго каля царквы было 69 магіл, некаторыя з іх – брацкія.

На месцы могілкаў цяпер знаходзіцца сквер, у цэнтры якога стаіць толькі невялікая мураваная каплічка. Ад вайскоўцаў не засталося нават імёнаў.

Могілкі каля станцыі

Каля маладзечанскай станцыі могілкі з’явіліся таксама летам 1915-га. Месца не было выпадковым. Санітарныя цягнікі і рухомыя ваенныя шпіталі праходзілі праз станцыю, а многія дзейнічалі там доўгі час. Пасля смерці раненых іх хавалі адразу на тым месцы. Прыходскія могілкі былі далекавата, а часу і сіл было мала. Таму прынялі рашэнне cтварыць новыя могілкі побач са станцыяй. Акрамя вайскоўцаў там хавалі памерлых ад ран і хвароб не толькі салдат, але бежанцаў, ваеннапалонных і мясцовых жыхароў.

Падчас савецка-польскай вайны там таксама хавалі людзей. У 1934 годзе польская адміністрацыя стварыла каля станцыі вялікія вайсковыя могілкі. Яны вядомыя як Цівідаўка – па назве хутара, які знаходзіўся побач. Могілкі падзялілі на восем участкаў. Першы ўчастак быў для вайскоўцаў рускай, германскай і аўстрыйскай армій, якія загінулі ў Першую сусветную вайну. У 41 магіле пахавалі і перапахавалі з іншых могілкаў астанкі 1108 чалавек. Участкі з другога па восьмы прызначаліся для польскіх жаўнераў, якія загінулі ў вайне 1919-1920 гадоў. Усяго па польскіх дадзеных на могілках пахавалі 689 чалавек.

Мясцовыя жыхары ўспамінаюць, што падчас Другой сусветнай вайны на могілках хавалі чырвонаармейцаў. Яны памятаюць характэрныя пірамідкі з зоркамі наверсе і таблічкамі з імёнамі. На адным з іх нават быў прыбіты медаль «За адвагу».

Страты Першай сусветнай вайны

За гады Першай сусветнай вайны Расійская імперыя мабілізавала каля 15 мільёнаў чалавек – 8,7% усяго насельніцтва краіны. Англія мабілізавала 10,7% ад насельніцтва краіны без калоній, Францыя – 17%, Германія – 20%. Агульныя страты войска Расійскай імперыі да лютаўскай рэвалюцыі склалі 35% ад ліку мабілізаваных. У Англіі – 42%, Францыі – 47%, Германіі – 55%. У Аўстра-Венгрыі падчас вайны мабілізавалі 5% жыхароў краін. Усяго загінулі 1,2 мільёна чалавек, параненых было 3,6 мільёна – такі вынік Вялікай вайны пачатку XX стагоддзя.

• Текст доступен на языке: Русский