365044. Гэты свой асабісты нумар я ведаю на памяць. І хай ён даўно зрэзаны хірургам, памяць такой аперацыі не падуладная.

Напярэдадні навагодняй святочнай мітусні ёй усё ўспамінаецца асабліва востра – бо менавіта перад Новым годам у 1949 годзе ў смаргонскай школе пачаліся арышты, піша tuapsevesti.ru.

Мяне арыштавалі за тое, што я ведала і не данесла. Суседка па парце неяк абмовілася пра тое, што з сябрамі расклейвае ўлёткі. Ёй потым 25 гадоў далі.

У 1949 годзе ў Смаргоні  сталі з’яўляцца ўлёткі, якія заклікалі не падпарадкоўвацца савецкай уладзе. Нават на будынку міліцыі ўмудрыліся наляпіць! НКВД збілася з ног у пошуках злачынцаў.

Якое ж было здзіўленне, калі даведаліся, што падпольная арганізацыя спрэс складалася з дзяцей мясцовай школы ад 14 да 18 гадоў. А ўзначальваў яе вучань 10 класа, сын святара.

З мясцовымі «маладагвардзейцамі» хутка разабраліся. «Верхавода», 20-гадовага Расціслава Лапіцкага, расстралялі, а астатніх адправілі ў лагеры Гулагу. Часлава Ашукоўская на момант арышту вучылася ў дзявятым класе.

– А што за арганізацыя была?

– У канцы саракавых сталі арганізоўваць калгасы, а людзі не хацелі. Тых, хто упарціўся, высялялі ў Сібір, але і тыя, хто пад націскам згаджаўся, у душы ўсё роўна быў незадаволены. Але дарослыя разумелі, чым гэта пагражае, і маўчалі. А моладзь – гарачая! Тое, аб чым «маўчалі» у хатах, вылівалася ў іх пратэст. Вось яны і сталі збірацца ў Славіка Лапіцкага па двое, па трое, абмяркоўваць «рэжым», думаць аб свабодзе Беларусі без камуністаў.

– Чаму расстралялі Славіка Лапіцкага?

– Ён быў самы старэйшы і па-сапраўднаму ідэйны. Сын святара. Яго сям’я ўжо была раней асуджана за стварэнне падпольнай арганізацыі. Самому Славіку тады было 16 гадоў, ён таксама быў асуджаны на тры гады, але трапіў пад амністыю. Я пра гэта даведалася пазней, калі пасля перабудовы адкрыліся архівы і сталі выдавацца дакументы і кнігі па гэтай справе. Не ведаю дакладна, як ён апынуўся ў нашай школе. Тое, што 20-гадовы хлопец вучыўся ў школе – нікога не здзіўляла. Пасля вайны, пасля чатырох гадоў акупацыі, мы ўсе, рознаўзроставыя, сабраліся ў школе давучвацца. Але мы ж жылі і радаваліся, удзельнічалі ў школьных вечарах, вучыліся танцах і музыцы, я вершы пісала, школьную насценгазету рэдагавала… Так, хто мог падумаць, што выпадковае веданне сапсуе ўсё жыццё.

– Але вы ж адмовіліся ўдзельнічаць?

– Вядома, мы былі простыя людзі, далёкія ад палітыкі. І наогул мне тады было 15 гадоў яшчэ. А яны ў гэты час вырашылі перайсці да дзеянняў. Заняцца прапагандай. У некага з хлопцаў была пішучая машынка. Яны на ёй і стукалі заклік. Першая ўлётка з’явілася як раз там, дзе любіла збірацца моладзь. Гэта быў шок. Нехта тут жа сарваў яе. На наступны дзень у горад прыбылі супрацоўнікі НКУС.

Арышт і суд

– Арыштавалі на ўроку. Ішла літаратура. Маладзенькая настаўніца зачытала выніковыя ацэнкі. Я, як заўсёды, атрымала пяцёркі. І тут у клас увайшлі двое ўзброеных салдат і афіцэр. Я адчула, гэта за мной. Бо хахатушку Тамару, суседку па парце, ужо арыштавалі. Не звяртаючы ўвагі на спалоханых дзяцей, афіцэр спытаў у настаўніцы: «Хто тут Часлава Ашукоўская?»

Я пачала спаўзаць пад парту, нібы парта, сшыткі і ўся руская літаратура разам узятыя маглі атуліць мяне ад гэтага жаху.

Я бачыла толькі ногі – спачатку гэта былі ногі Веры Паўлаўны ў цёплых ваўняных панчохах. Яны падышлі да парце, і зверху пачулася: «Вось яна». Потым падышлі боты: «Уставай, дзяўчынка, пойдзем!» І чыя-то рука адкінула парту і падняла мяне за каўнер. Калі выходзіла, паспела заўважыць, як іншы салдат з аўтаматам укладваў у сумку ўсё яе сшыткі і падручнікі, так з торбай пад пахай і пайшоў. Нічые вочы мяне не праводзілі – усе глядзелі ў парты, у падлогу. І была цішыня.

Часлава Ашукоўская з юнацтве. Фота tuapsevesti.ru.

– Часлава Браніславаўна, а што было потым?

– Мяне прывялі ў КПЗ, пасадзілі ў падвал. Цёмны, мокры склеп. З пацукамі. Яны глядзелі на мяне. Я – на іх. Ад страху стала чытаць услых малітвы, якія ведала з дзяцінства. Прайшло тры дні, а потым ноччу вывелі і пасадзілі ў адкрыты грузавік. У машыне я ўбачыла яшчэ адну дзяўчынку з нашай школы, Марыю з дзясятага класа. З намі сядзелі пяцёра з аўтаматамі, на нас настаўленымі. І чамусьці я падумала, што нас вязуць расстрэльваць.

Падняла галаву – а на небе зорак мільён! І такія прыгожыя! Да гэтага часу памятаю гэта адчуванне, што бачу зоркі ў апошні раз у жыцці.

Але нас везлі па дарозе і везлі, і ўдалечыні паказаліся агеньчыкі райцэнтра, тады зразумела, што гэта не расстрэл. Вельмі ўзрадавалася. Нас прывезлі ў гарадскую міліцыю і развялі па камерах. Там я знаходзілася больш за месяц. Кожны дзень вазілі на допыт. Прычым – з завязанымі вачыма. Прыходзілі, завязвалі вочы, садзілі ў машыну, везлі, потым заводзілі ў аддзел, па калідоры ішла таксама з завязанымі вачыма (вёў канваір) і толькі ў следчага ў кабінеце здымалі з вачэй павязку. Навошта? Каб не запомніла дарогі, мабыць, каб не збегла. Ну і маральна падавіць таксама трэба было. Гэта я цяпер так думаю. Следчы ўвесь час пытаўся, што я ведаю аб падпольнай арганізацыі. А я ж нічога не ведала! І нічога не магла сказаць. Толькі плакала.

– Вас білі?

– Не. Толькі страшылі. Аднойчы сказалі: «Калі мы захочам, усё раскажаш!». І паказалі адмысловую машынку, якая заганяе іголкі пад пазногці. Я раней чула пра такія катаванні, але думала, што іголкі бяруць і пад пазногці суюць. А гэта, аказваецца, спецыяльнае прыстасаванне такое было! Але не выкарысталі яе – палохалі.

– А калі вы прызналіся, што ведалі аб арганізацыі?

– Калі прывялі маю суседку па парце Тамару. Я спачатку яе не адразу пазнала.

Страшная, схуднелая, уся ў сіняках і сіняках. Хадзіла ледзь-ледзь і гаварыць не магла.

Павольна так казала і ціха. Гэта была вочная стаўка. Яе пытаюць: «Каму вы распавядалі аб падпольнай арганізацыі?» Яна, бедная, глядзіць на мяне і адказвае: «Чаславе Ашукоўскай!» Я кажу: «Не! Я не ведала!» А яна нахілілася да мяне і так настойліва і спалохана кажа: «Успомні. Гэта было на ўроку гісторыі. Я цябе спытала – ці не хочаш ты з намі расклейваць улёткі? Ты адмовілася.» І мне нічога не заставалася рабіць, як прызнацца.

А потым быў ваенны трыбунал. Божа ты мой, нас, школьніц, судзілі ваенным трыбуналам!

– Судзілі ўсіх разам?

– Не. Усіх паасобку, па двое і ў розны час. Бо арышты пачаліся да Новага года. Усе так баяліся арыштаў! Мяне мама пыталася: «Ты нічога не ведала пра гэта? Не ўдзельнічала?» Я адказвала: «Не». Спадзявалася, што ніхто не даведаецца. Спачатку арыштавалі Славіка, потым Тамару, потым іншых. Іх і судзілі раней.

Славіка прысудзілі да расстрэлу. Тамару – да 25 гадоў.

Нас судзілі разам з той дзяўчынкай, якую арыштавалі разам са мной у школе. Тых, хто расклейваў улёткі, узялі адразу і, мабыць, працавалі з імі. А маё імя і імя Марыі ўсплыло ў выніку допытаў. З іх выбівалі – хто яшчэ ведаў. За тое, што мы ведалі і не данеслі, і судзілі.

Марыі далі 10 гадоў, мне – 8. Пашкадавалі, што я яшчэ непаўналетняя. А я такая маленькая была, мяне на лаве падсудных і не відаць было.

Марыя на судзе крыху кранулася, як цяпер кажуць, дах паехаў. Ну што вы хочаце, мы наогул дзеці былі…

– Як жа вы гэта перажылі?

– Ведаеце, гэта проста абрынулася на тваю галаву – і ўсё. А далей ужо ні думак, ні пачуццяў. Проста звярыны нюх і імкненне выжыць.

Гэта значыць – маўчаць, у вочы не глядзець, рабіць, што скажуць.

Я не асэнсоўвала тады нічога. Ведала: ніхто мне не можа дапамагчы. Так атрымалася. І прыняла гэтае жыццё.

Першы год, чакаючы паўналецця, Часлава шыла казённую вопратку ў мясцовай турме. А як толькі ёй споўнілася васямнаццаць, яе адправілі па этапе ў Салікамск, адзін з лагераў Гулага, нарыхтоўваць лес. Была позняя восень, іх, жанчын, пагрузілі іх у «нечалавечыя» вагоны – без нараў, без цяплушак, загадалі легчы на падлогу. Паклалі так цесна, што без каманды было не павярнуцца (ды і нельга). Так і спалі – паварочваючыся па камандзе. Ежы не давалі – толькі ваду. У кожнага быў сухі паёк – жменька сухароў.

Да Пярмі ехалі некалькі дзён, а калі прыбылі ў Салікамск, там ужо была зіма. І мароз стаяў траскучы. Два тыдні каранціну потым прыгадваліся як рай – і лазня была, і смуроднае мыла ад вошай. І нават калі рабілі наколку на перадплечча – той самы нумар! – здавалася не балюча. Апякала толькі адно – наперадзе былі гады лесапавалу.

– Калі нас адправілі па бараках, пашанцавала, што пад апеку ўзялі вопытныя «зэчкі». У нас лагер быў палітычны, таму ўсе шкадавалі адзін аднаго і па-магчымасці дапамагалі. А я была самая малодшая. Самая маленькая. Таму мяне вызначылі ў брыгадзе секчы сукі, вазіць на кані дрэвы на склад, нарыхтоўваць для вогнішча. Увогуле, рабіць усё, што спатрэбіцца. Больш моцныя дзяўчыны пілавалі вялізныя дрэвы. А, ведаеце, там якія векавыя карабельныя хвоі! Так трэба ж было прымудрыцца і не патрапіць пад сасну! Колькі загінула дзяўчат…Адзін раз, гэта было спачатку, я ў вогнішча з нязвычкі ўпала. На мне ватовыя штаны, ватоўку і валёнкі 60-га памеру, я хадзіць не магла, спатыкнулася – і плазам у агонь. Сама б не ўстала, дзякуй дзяўчынкі выцягнулі, збілі полымя. Валасы, бровы спаліла, твар абгарэў. А па-іншаму апрануцца было нельга. Маразы – 40-50 градусаў.

– Салжаніцын пісаў, што іх пры мінус 41 градусах на працы не выводзілі.

– Можа, іх і не выводзілі, а нас вадзілі ў любое надвор’е. Выхадных ні разу не было. Чытала я Салжаніцына. Дзівілася. У іх і пасылкі былі, якія дапамагалі ім пратрымацца. І грошы ім выдавалі, на якія яны маглі купіць сабе што-небудзь. Проста казка нейкая па параўнанні з намі. Санаторый проста. У нас усё было забаронена. Ні пасылак, ні крамкі, ні грошай. У іх там на нарах і коўдры нейкія былі, хаваліся яны. А ў нас – голыя нары. Ватоўку з сябе зцягнеш – і ў сушылку. Спіш у тым, што пад ватоўкай было. У дзень давалі дзвесце грамаў хлеба – калі выканаем норму. Не выканаем – сто грамаў. Раніцай і ўвечары рыба перемерзлая салёная. Хто дажываў да лета – ратаваўся ягадамі. Было шчасце, калі на маліннік прыблукаем. Дасведчаныя траўку збіралі, нам давалі жаваць.

– А лісты хоць здому былі?

– Раз на месяц дазвалялася напісаць або атрымаць. Але што напішаш? Я звычайна чытала з хаты: «Усё ў нас добра, усе жывыя». Паспрабавалі б яны напісаць, што ў іх нядобра.

– Вы былі ўсе маладыя дзяўчаткі, няўжо ахова вас не шкадавала?

– Часам проста заўважала спачувальны погляд, але што яны маглі зрабіць? Гэта ж сістэма. У шэсць раніцы – пад’ём. У сем – строіцца. «Крок налева, крок направа – расстрэл». Цяпер гэта часта вымаўляюць як жарт. А я гэта чула кожны дзень па раніцах. Потым ідзеш па глыбокім снезе да сваёй новай дзялянкі. І ўвесь дзень сячэш і сячэш галінкі на дрэвах. Калі мне выпадала вазіць «хвасты» на склад, я нават радавалася. Дзяўчынкі мацней прывязваюць камель да воза, я бяру коніка пад аброць і, патанаючы ў снезе, вяду туды, дзе складуюць. Там мяне і такіх як я з іншых дзялянак сустракае брыгада, яны ўкладваюць велізарныя ствалы ў высачэзныя горы. А я іду назад. Гэта была самая лепшая праца, калі, вядома, завеі жорсткай не было. Праўда, там я і ледзь не загінула. Добра, што гэта здарылася, пакуль я недалёка сышла.

Нага саслізнула з каляіны і трапіла ў баразну, якой ішоў воз, а за ёй – прывязанае дрэва. Мяне зацягнула – і абедзве нагі – хрусь! – як запалкі зламаліся.

На крык прыбеглі дзяўчынкі. Выцягнулі. Сякерай разрэзалі валёнкі, а ногі ўжо апухлі страшна. Паклалі. Змена скончылася, прывалаклі ў барак, там і лячылі. У медсанчастку не аддалі, сказалі, самі выхадзім. Рабілі нейкія прымочкі, сцягвалі туга-туга ногі, падвязвалі іх дагары. Так я і ляжала, пакуль яны сыходзілі лес валіць. Пайку сваю са мной дзялілі, мне ж не трэба было! І зраслося! Маладая была…Потым зноў хадзіла на працу разам з усімі.

– Вы не да канца адбылі свае тэрміны?

– Так, пасля смерці Сталіна ўсіх паступова вызвалілі.

Ой, а як мы радаваліся, калі Сталін памёр!

У лагер нехта прынёс гэтую вестку. Памятаю, мы былі ў лесе, і раптам брыгадзір Надзея бяжыць. Яна была самая старэйшая, ёй было 25 гадоў, і мы называлі яе старой. «Дзяўчынкі, Сталін памёр!» Вы б нас бачылі! Брудныя, у абпаленых падраных кацавейках, скачам на снезе: «Ура!» А потым узяліся за рукі вакол самай вялікай хвоі і давай вакол яе карагод выплясывать: «Свабода! Свабода! Свабода!» Але свабода надышла толькі праз год – лес валіць камусьці трэба было! Выклікалі з барака да начальніка, ён уручыў білет да роднага горада, даведку: «Заўтра адбываеце!» Па адным адпраўлялі.

…Калі Часлава была маленькай дзяўчынкай, яе старэйшыя брат і сястра ўжо бегалі на вячоркі з хлопцамі і дзяўчатамі. А ў Смаргоні стаяла шмат вайсковых частак, і маладыя, нядаўнія прызыўнікі, радавыя і сяржанты былі частымі гасцямі гэтых вячорак мясцовай моладзі. Так Сяргей Галумян з Ерэвана пасябраваў са старэйшым братам Чеславы Эдзікам. Ён часта ў звальняльную прыходзіў да іх дадому – гэта потым усё зразумелі, што прыходзіў ён да малодшай, Чаславы. Але сам Сяргей тады нават выгляду не паказваў. А яна тым больш не падазравала.

Ён дазваляў сабе часам падсесці да яе стала, дзе яна рабіла ўрокі і праверыць яе заданне. «Вось тут памылка», – з усмешкай казаў ён, папраўляючы матэматыку. Так і з’ехаў пасля службы ў арміі, паступіў у вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча ў Маскве. Аб тым, што Чаславу арыштавалі, даведаўся з ліста Эдзіка. З ім ён перапісваўся заўсёды.

– Так у нас і атрымалася: ён пяць гадоў вучыўся ў Маскве, а я ў гэты час адбывала тэрмін. Нават даведаўшыся, па якім артыкуле мяне пасадзілі, ён працягваў пісаць брату лісты. Так ён усё ведаў пра мяне. Калі мяне выпусцілі, ён ужо быў афіцэр у Ашхабадзе.

І, уяўляеце, узяў адпачынак за свой кошт і прыехаў у Смаргонь! Прыйшоў да нас, але мы з ім практычна не размаўлялі! Я пасля лагера была змучаная, хворая, худая. Пасля тыфа – падстрыжаная нагала.

Калі я прыехала, мяне мама не пазнала. Я заходжу ў хату, бачу, яна стаіць ля печкі, як заўсёды, прыхінуўшыся спіной, заклаўшы рукі за паясніцу – была ў яе такая звычка. «Добры дзень!» – кажу. Яна глядзіць на мяне: «Добры дзень! А вы хто такая будзеце?»

Я як закрычу: «Мама! Мама! Я ж ваша дачка Часлава! Вы мяне не пазнаеце?» Яна па печы так ўніз і папаўзла.

Усю ноч мы з ёй праседзелі, праплакалі.

– А як вас сустрэлі суседзі, сябры?

Якія сябры? Мае аднакласнікі ўсё ўжо разляцеліся. А чужым людзям не растлумачыш за ўсё. Многія коса глядзелі. Дарэчы, менавіта гэта было галоўным аргументам Сяргея, калі ён угаворваў маму адпусціць.

– Дык ён за вамі прыехаў?

– Так! Уяўляеце, столькі гадоў прайшло, мы з ім нават не сябравалі, а ён усе гэтыя гады думаў пра мяне. Я, вядома, тады яго не кахала, і замуж мне наогул не хацелася. Я яшчэ была як замарожаная. А ён пераконваў маму і брата Эдуарда, што для мяне так будзе лепш. Ён павязе мяне далёка-далёка, дасць сваё прозвішча, і ніхто ніколі не даведаецца гэтай гісторыі. І мама пагадзілася. І так усё, як казаў Сяргей, і здарылася.

Мы пражылі шчаслівае жыццё. Я нарадзіла яму двух дачок. Цяпер яго няма са мной – памёр даўно.

– Але як ён сам не баяўся сапсаваць сабе кар’еру? Бо малады афіцэр, толькі-толькі скончыў вучылішча. Можна было паставіць крыж на сабе.

– Кахаў, напэўна. Хоць ніколі мне гэтага не казаў. Ён вырас у Арменіі, у іх мужчынам не прынята прызнавацца ў каханні жанчынам, яны маўклівыя ў гэтым плане. Але справай даказваюць сваё стаўленне. Адразу па прыезду ў Ашхабад ён павёў мяне да хірурга знаёмага, каб той прыбраў з рукі лагерны нумар. Казаў: «Не магу гэтага бачыць».

– Пытаўся пра лагеры?

– Так, у нас былі доўгія начныя размовы. Неяк раз пасля пачутага задумаўся і кажа: «Калі толькі даведаюцца, калі пачнуць прапрацоўваць – адразу пакладу партбілет на стол. Пражывём як-небудзь». Але абышлося. Ніхто ніколі нічога не даведаўся. Нас нават за мяжу, у ГДР двойчы выпускалі – ён ваенны інжынер, будаваў там масты, і я з ім жыла. Другую дачку ў Германіі нарадзіла. Хто б мог падумаць!

– А ў Туапсэ як патрапілі?

– Пасля выхаду ў адстаўку тады ваенным давалі жыллё ў любым горадзе Саюза, дзе пажадаеш. Акрамя Масквы. Мы з ім расклалі карту і вадзілі па ёй пальцам. Гляджу, ён да Чорнага мора бліжэй, бліжэй. Ткнуў у Туапсэ: «Тут будзем жыць!» А я да гэтага нават не чула пра Туапсэ. І на моры ні разу не была. Уздыхнула, але пярэчыць не стала – марыла аб роднай Беларусі, аб Мінску. У Туапсэ скончыла вячэрняе аддзяленне гандлёвага тэхнікума і яшчэ шмат гадоў працавала прадаўцом.

Па іроніі лёсу, менавіта ў тыя гады, калі Часлава (тады ўжо Галумян) прыехала з мужам у Туапсэ, тут ужо разгортвалася свая падпольная маладзёжная арганізацыя. Хлопцы адной з гарадскіх школ, наслухаўшыся радыё «Свабода», вырашылі змагацца за дэмакратыю ў асобна ўзятым горадзе.

На вуліцах Туапсэ з’явіліся рукапісныя ўлёткі з заклікамі да дэмакратыі. Паўтарылася ўсё дакладна: школьнікаў хутка вылічылі, якія ўсіх затрымалі і правялі допытам. Але часы былі ўжо іншыя. Нікога не расстралялі, не пасадзілі. Некаторых нават не выключылі з камсамола! Паўшчувалі, «прапрацавалі» – і ўсё. Хлопцы змаглі скончыць школу і працягнуць сваё жыццё. Кожны – па-свойму. Але гэта ўжо зусім іншая гісторыя.