Пятніцу 13 называюць днём непрыемнасцяў. З гэтым днём звязваюць паданні пра тампліераў, а кінаіндустрыя зарабілі шмат грошай на фільмах жахаў пра «самы неспрыяльны дзень». Аднак культуролагі лічаць, што легенда пра пятніцу 13 з’явілася толькі ў пачатку 20 стагоддзя.

«Два паказальнікі няўдачы ўрэшце зліліся, каб стварыць адзін няўдачлівы дзень»

Даследчыкі-культуролагі лічаць прыкмету пятніцы 13 адносна нядаўняй з’явай, якая ўзнікла дзесьці на мяжы 19-20 стагоддзяў са зліцця двух сапраўды старажытных забабонаў: пра неспрыяльныя пятніцы і лічбы 13.

У 2004 годзе Джон Роўч у артыкуле для «Нэшнл Джыографік» напісаў пра з’яўленне пятніцы 13:

– Два паказальнікі няўдачы ўрэшце зліліся, каб стварыць адзін няўдачлівы дзень.

У англамоўных крыніцах першая згадка пятніцы і 13 у адным кантэксце, хоць і ўсё яшчэ паасобку, была знойдзеная толькі за 1869 год. Яна з’явілася ў біяграфіі італьянскага кампазітара Джаакіна Расіні. Расіні памёр у пятніцу, 13 лістапада 1868 года:

– Расіні да канца сваіх дзён быў акружаны любоўю і спагадай сяброў. І калі праўда тое, што ён, як многія італьянцы, лічыў пятніцу днём няўдачы, а трынаццаць – лічбай няўдачы, характэрна, што памёр ён у пятніцу, 13 лістапада.

У той жа час англійскі «Слоўнік выразаў і крылатых слоў» Брэвера, які надрукавалі ў 1889 годзе, не меў асобнага артыкула аб пятніцы 13. Аднак там знаходзіліся асобныя артыкулы пра пятніцу і лічбу 13.

У 1907 годзе сярод студэнтаў Гарварда правялі апытанне, у якім толькі два чалавекі згадалі пятніцу і 13-е. Яны па-ранейшаму падзялялі абедзве падзеі:

– Калі 13-е чысло месяца прыпадае на пятніцу, то больш шанцаў для няшчасцяў.

Менавіта на рубяжы 1907-1908 гадоў адбываюцца змены ў мове і культуры, прычыну якіх дагэтуль культуролагі і гісторыкі не зафіксавалі. У 1908 годзе навіной за пятніцу, 13 сакавіка «Нью-Ёрк Таймс» апублікаваў нататку з падзагалоўкам «Пятніца 13-е не палохае сенатара Оўэна». У нататцы казалася, што сенатар у гэты дзень вынес у Сенат 13 законапраектаў. Даследчык Лахенмаер лічыць важным, што «Пятніца 13» аўтар напісаў без коскі. Гэта была не памылка, а прыкмета фразеалагізацыі выразу.

Даследчыкі таксама знайшлі паваротную падзею ў распаўсюджванні забабонаў пра пятніцу 13. У канцы 1907 года фінансіст і пісьменнік Томас Лоўсан надрукаваў раман «Пятніца трынаццатае». У той час твор стаў папулярным, а загаловак падхапіла прэса. У рамане апісваліся махінацыі на фондавай біржы і выкарыстанне пры гэтым страхаў некаторых людзей перад пятніцай і лічбай 13.

А што з тампліерамі?

Гісторыя ордэна тампліераў стала адным з галоўных тлумачэнняў адмысловага стаўлення да пятніцы 13. Гісторыю распаўсюджвалі ў кнігах па альтэрнатыўнай гісторыі і эзатэрыцы. Версія аб тампліерах, нягледзячы на спасылку да падзей сярэднявечча, мае сучаснае паходжанне і навукоўцамі сур’ёзна не ўспрымаецца.

Тампліераў у кантэксце пятніцы 13 згадваюць з-за французскага караля Філіпа IV. 13 кастрычніка 1307 года ён загадаў арыштаваць членаў ордэна. У выніку працэсу па абвінавачанні ў ерасі ордэн распусцілі, а многіх арыштаваных у Францыі тампліераў катавалі і пакаралі.

У 1981 годзе французскі эзатэрык і акультыст Робер Амбелен у кнізе «Таемны ўнутраны круг тампліераў» напісаў:

– Дзень быў абраны не выпадкова. Кароль абраў пятніцу як дзень распяцця Хрыста. Ён абраў 13-ты дзень месяца – намёк на нешчаслівую лічбу. «13» лічылася дрэннай лічбай у Гамера і Цыцэрона. У старажытнаяўрэйскай Кабале было 13 духаў зла, і 13-м у Пісанні быў згаданы Юда, які выдаў Хрыста. Да гэтага ж на Тайнай вячэры той жа Юда быў 13-м сатрапезнікам, Дзень Мукі Пана прыйшоўся на 13-е чысло па месяцавым календары, 13-я кіраўнік Апакаліпсісу кажа пра антыхрыста, а 13-ты раздзел Евангелля ад Яна – пра здраду Юды.

Амбелен быў не адзіным, хто выказваўся і потым напісаў кнігі пра гісторыю тампліераў. «Святая Кроў і Святы Грааль» у суаўтарстве Майкла Бэйджэнта, Рычарда Лі і Генры Лінкальна ўтрымліваў практычна такую ж гісторыю пра пятніцу 13 – кніга выйшла ў 1982 годзе. Пазней у 2003 годзе Дэн Браўн у «Кодзе да Вінчы» апісаў гісторыю тампліераў са спасылкай на гэты ж дзень.

Як на пятніцы 13 пачалі зарабляць і страчваць

Фінансіст Томас Лоўсан апісваў у рамане спосабы заробку на біржы і як нерацыянальны страх праз пятніцу 13 уплываў на людзей і аперацыі з грашыма. Аднак з развіццём кінематографу на неспрыяльным дні пачалі зарабляць масава.

У 1980 годзе выйшаў фільм жахаў «Пятніца 13». З малым бюджэтам у 550 тысяч долараў касавыя зборы склалі 39 мільёнаў. У фільма з’явіліся шматлікія працягі і адаптацыя пад камп’ютарныя гульні.

Аднак на гэтай даце не толькі зарабляюць, але і страчваюць. Па розных даследаваннях, на якія спасылаецца Джон Роўч у артыкуле «Пятніца 13 – фобія з каранямі ў старажытнай гісторыі», амерыканская эканоміка страчвае каля 800-900 мільёнаў у кожны такі дзень.

• Текст доступен на языке: Русский