У Сцяне рассякаюць уваход на тэрыторыю Заходняй Германіі. Фота nytimes.com.

30 гадоў таму адбылася выбітная гістарычнае падзея: зруйнавалі Сцяну, якая падзяляла Германію і ўвесь свет. Гэта здарылася быццам бы нечакана, аднак на гэта былі свае перадумовы.

Што такое Берлінская сцяна?

Берлінская сцяна, пабудаваная ў 1961 годзе ўладамі ГДР, была сімвалам падзелу Еўропы і ўсяго свету, супрацьстаяння Усходу і Захаду, барацьбы паміж капіталізмам і сацыялізмам савецкага ўзору.

Заходні Берлін быў акружаны бетоннай сцяной, якая цягнулася на 155 кіламетраў, калючым дротам, міннымі палямі, кантрольна-следавай паласой, вышкамі з ўзброенымі гэдээраўскай салдатамі, але яго жыхары маглі свабодна падарожнічаць па ўсім свеце.

Сцяна была пабудавана для «сваіх», каб яны не беглі на Захад. Па іх і стралялі, калі яны спрабавалі гэта зрабіць.

Прэс-канферэнцыя голасам Шабоўскага і тысячы людзей на мяжы

Усё змянілася за адну ноч – з 9-га на 10 лістапада 1989 года. У гэтую ноч Сцяна, якая падзяліла дзве германскіх дзяржавы, была зруйнаваная. На прэс-канферэнцыі член Цэнтральнага камітэта Сацыялістычнай адзінай партыі Германіі Гюнтэр Шабоўскі ўвечары 9 лістапада абвясціў, што жыхары ГДР цяпер могуць свабодна ездзіць на Захад. Гэту заяву транслявала тэлебачэнне.

У той момант тысячы людзей накіраваліся да прапускныя пункты, якія падзялялі Усходні і Заходні Берлін.

Гэдээраўскія памежнікі не чакалі такой масы людзей і атрымалі ўказанне «зверху», але ўсё-ткі адкрылі мяжу. У тую ноч 30 тысяч салдат арміі ГДР былі прыведзены ў павышаную баявую гатоўнасць.

Аднак ніхто з іх не адважваўся даць загад страляць у людзей.

Пачалося з СССР

Падзенне Сцяны стала пачаткам канца падзелу Германіі, але ўсё здарылася не адразу. Тэктанічныя зрухі ў сацыялістычным лагеры пачаліся за некалькі гадоў да гэтага, калі ў СССР прыйшоў да ўлады Міхаіл Гарбачоў. Велізарная большасць немцаў лічыць, што менавіта яму, ініцыятару палітыкі галоснасці і перабудовы, Германія шмат у чым абавязаная сваім уз’яднаннем.

Пратэсты, рух за свабоду і нават паўстанні былі ва «ўсходнім блоку» і да Гарбачова: у 1953 годзе ў ГДР, у 1956-м – у Венгрыі, у 1968-м – у Чэхаславакіі. Усе яны былі жорстка падушаныя савецкімі танкамі. У канцы 1990-х Савецкі Саюз адмовіўся ад так званай «дактрыны Брэжнева», згодна з якой Масква брала сабе права душыць у сацлагеры любыя адхіленні ад курсу Крамля.

Межы становяцца адкрытымі

Першымі сталі смялей выкарыстоўваць новую свабоду ў Польшчы і Венгрыі. Польскія ўлады ўжо ўлетку 1988 года пачалі дыялог з імі ж забароненым незалежным прафсаюзам «Салідарнасць», у якім актыўны ўдзел прыняла каталіцкая царква.

«Салідарнасць» карысталася вельмі вялікім аўтарытэтам у краіне, асабліва ў тыя часы, калі кіраўніком каталіцкай царквы быў Ян Павел II. Палякі першымі разбілі манаполію кампартыі. За імі рушылі ўслед венгры, якія ўлетку 1989 года пачалі здымаць памежныя агароджы на мяжы з Аўстрыяй. Праз адчыненую «зялёную мяжу» накіраваліся на Захад тысячы грамадзян ГДР, якія спецыяльна для гэтага ехалі ў Венгрыю – нібыта на летні адпачынак. Іншыя шукалі магчымасці бегчы на ​​Захад праз пасольства ФРГ у Празе.

Эрых Хонэкер, які стаяў на чале ГДР, і яго асяроддзе ўсяляк супраціўлялася новым павевам і адкрыта не ўхваляла таго, што адбывалася ў СССР. У нейкі час ва Усходняй Германіі нават пачалі забараняць некаторыя савецкія часопісы. Таму ўсходнія немцы беглі з краіны, а іншыя, якіх было значна больш, выходзілі на вуліцы яе гарадоў, патрабуючы пераменаў.

Ад верасня 1989 года ў Лейпцыгу кожны панядзелак дзясяткі тысяч людзей выходзілі на дэманстрацыі. 9 кастрычніка, у дзень 40-годдзя абвяшчэння ГДР, якое пышна святкавалі афіцыйна, у дэманстрацыі пратэсту, як і папярэднія, не дазволенай уладамі, прынялі ўдзел больш за 70 тысяч чалавек, праз тры тыдні – 300 тысяч.

Страх знікае

Пратэставалі не толькі ў Лейпцыгу і Усходнім Берліне, але і ў многіх іншых гарадах ГДР. Лозунгі станавіліся ўсё больш смелымі: людзі патрабавалі свабоды друку і сходаў, дэмакратычных выбараў, скасавання ўсемагутнай тайнай паліцыі «Штазі». Паліцыя і дзяржбяспека яшчэ спрабавалі разганяць гэтыя дэманстрацыі, хоць тыя былі мірнымі, і затрымлівалі іх арганізатараў, але станавілася ясна: дзяржава капітулюе, страх знікае, народ больш не баіцца дыктатуры.

Ужо тады ўдзельнікі мірных дэманстрацый у ГДР скандавалі «Мы – адзін народ!», яны патрабавалі адкрыць межы. Хонэкеру прыйшлося сысці ў адстаўку. За ім рушыла ўслед усё Палітбюро ЦК і Савет міністраў.

Быў абвешчаны курс на «дэмакратызацыю», як яе разумела партыйная наменклатура. Але было ўжо позна – 4 лістапада на цэнтральнай усходнеберлінскай плошчы Александэрплац прайшоў грандыёзны мітынг, у якім прынялі ўдзел больш за паўмільёна чалавек. На ім апладзіравалі апазіцыянерам і абсвіствалі членаў ЦК. І калі Шабоўскі ўвечары 9 лістапада абвясціў аб магчымасці свабодна пакідаць ГДР, стрымаць людзей, якія прагнулі свабоды, было ўжо немагчыма.

Праз некалькі дзён прыйшлося прасякаць у Сцяне новыя прапускныя пункты, Тых, хто прыходзіў ці прыязджаў у Заходні Берлін з Усходняга, захоплена сустракалі кветкамі, шампанскім, цукеркамі.

Незнаёмыя людзі абдымаліся і плакалі. Гэта было сапраўднае свята, працягам якога стала праз 11 месяцаў юрыдычна аформленае дзяржаўнае ўз’яднанне Германіі.