Кангрэс ЗША. Фота з вікіпедыі.

Некаторы час я публікую ў інтэрнэце аркушы з подпісамі дзяцей з пачатковых школ Вілейскага раёна 1926 года. Шмат людзей пытаюцца: што гэта за ідэя? Час праясніць таямніцу і расказаць усю гісторыю.

Як піяніст з Польшчы займеў давер прэзідэнта ЗША

Уся кампанія была лозунгам «Дэкларацыя аб захапленні і сяброўстве з амерыканскім народам». Што стаіць за гэтым лозунгам? І чаму менавіта амерыканскі народ? Пасля пачатку Першай сусветнай вайны з’явіўся шанец адрадзіць незалежную польскую дзяржаву пасля 123 гадоў падзелаў.

Мы ведаем, што Пілсудскі з’явіўся са сваімі легіёнамі, але недастаткова было думаць пра ваенную барацьбу за незалежнасць. У канцы вайны на Парыжскай мірнай канферэнцыі прынялі ўсе асноўныя палітычныя рашэнні.

Была таксама польская дэлегацыя, якая растлумачыла, чаму Польшча павінна стаць незалежнай. Але на той момант Польшча не мела моцных саюзнікаў у Еўропе. Вялікая палітыка Англіі не прадугледжвала незалежнай Польшчы, бо яна больш падтрымлівала бальшавіцкую Расію, аддаючы перавагу захаванню панавання Германіі. Вялікая палітыка часта складаецца з дробных элементаў, якія могуць паўплываць на канчатковыя рашэнні. І побач з вялікай палітыкай былі людзі, якія маглі рабіць незвычайныя рэчы.

Адной з такіх фігур быў вядомы польскі піяніст і кампазітар Ігнацы Ян Падарэўскі. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны ён пачаў весці шырокую дыпламатычную дзейнасць для Польшчы і палякаў, выкарыстоўваючы сваю папулярнасць у Заходняй Еўропе. У 1915 годзе ездзіў на канцэрты ў ЗША, перад кожным выступленнем расказваў пра ідэю польскай незалежнасці. За кароткі час яму ўдалося заваяваць павагу і сяброўства прэзідэнта Вудра Вільсана. Пад яго непасрэдным уплывам прэзідэнт Вільсан дадаў у свой ультыматум, які быў абумоўлены падпісаннем ЗША Версальскага дагавора, знакаміты 13 пункт. Дзякуючы яму дагавор уключаў стварэнне незалежнай польскай дзяржавы.

Што значыць асоба Касцюшкі ў ЗША. І як Штаты дапамагалі Польшчы

У Злучаных Штатах легенда пра двух вялікіх польскіх генералаў – Тадэвуша Касцюшку і Казіміра Пулаўскага – была яшчэ жывая. Абодва сталі героямі ў барацьбе за незалежнасць ЗША. Помнік Касцюшку і сёння стаіць на тэрыторыі ваеннай акадэміі ў мясцовасці Вест-Пойнт у штаце Нью-Ёрк. Перад паступленнем у акадэмію навабранцаў вітаюць перад гэтым помнікам.

Неўзабаве пасля вайны ў духу салідарнасці з польскай нацыяй і іх барацьбы за адраджэнне дзяржавы ў ЗША стварылі камітэты дапамогі палякам у наступствах вайны. Акцыя па арганізацыі школ і сістэмы адукацыі польскіх медсясцёр, арганізаваная за кошт сродкаў Амерыканскага Чырвонага Крыжа, увайшла ў гісторыю. Яшчэ ёсць звесткі пра амерыканскіх лётчыкаў, якія добраахвотна паўдзельнічалі ў польска-бальшавіцкай вайне, змагаючыся на захопленых самалётах. Шмат з іх загінула на польскай зямлі.

У першыя гады пабудовы новай дзяржавы Польшча карысталася шырокай фінансавай і арганізацыйнай дапамогай Амерыкі. Велізарная польская эмігранцкая супольнасць давала сродкі на аднаўленне краіны.

«Дэкларацыя» у 111 тамоў як сімвал сяброўства і захаплення амерыканцамі

Наколькі палякі былі ўдзячныя амерыканцам за дапамогу, прадэманстравала 150-годдзе абвяшчэння незалежнасці ЗША. Гэты юбілей быў 4 ліпеня 1926 года. Нягледзячы на палітычны і фінансавы крызіс у Польшчы, грамадства Польшчы было гатовае калектыўна аддаць належнае Амерыцы. Ад красавіка да ліпеня 1926 года па ўсёй тагачаснай Польшчы сабралі 5,5 мільёна подпісаў за «Дэкларацыю захаплення і сяброўства з амерыканскім народам».

Тытульная старонка «Дэкларацыі» за подпісам прэзідэнта Польшчы Масціцкага.

Дэлегацыя з Польшчы прывезла ў Вашынгтон 111 тамоў з больш чым 30 тысячамі аркушаў. На іх – подпісы ад вышэйшых дзяржаўных органаў улады праз розныя дзяржаўныя, сацыяльныя інстытуты да самых маленькіх дзяцей, якія ўмелі пісаць – вучняў пачатковых школ з усёй Польшчы. Тамы былі аздобленыя графікай выдатных польскіх мастакоў. Арыгіналы подпісаў, якія захоўваліся ў бібліятэцы Кангрэса ЗША, з часам зніклі з памяці палякаў і дыпламатычных адносін дзвюх краін. Гэтыя 5,5 мільёна грамадзян – палякі, а таксама яўрэі, украінцы і беларусы – складалі ў 1926 годзе амаль 20 працэнтаў насельніцтва краіны. У многіх з нас ёсць продкі сярод падпісаных.

Праект «Клас 1926»

Уявіце сабе першы год пачатковай школы ў Польшчы ў 1926 годзе. Сямігадовыя дзеці старанна пішуць свае імёны на дэкаратыўнай паштоўцы з вялікім загалоўкам: «Мы, польскія вучні, выказваем сваё захапленне ЗША, 150-годдзем вашай незалежнасці».

Гэтыя дзеці, верагодна, не разумелі сэнсу паведамлення. Разумелі толькі тое, што ім трэба старанна пісаць свае імёны, не пакідаючы пасля сябе кляксаў. Кнігі «Дэкларацыі» амаль сем дзесяцігоддзяў заставаліся забытымі. У сярэдзіне 1990-х іх адкрылі супрацоўнікі бібліятэкі Кангрэса ЗША, якія мелі польскія карані. Дзякуючы намаганням польскай бібліятэкі ў Вашынгтоне ў 2015 годзе запусцілі праект «Клас 1926», мэта якога заключалася ў алічбоўцы ўсіх тамоў Дэкларацыі. Праект завяршылі ў 2017.

Як да «Дэкларацыі» далучылася Вілейшчына

У Вілейскім павеце, дзе сабралі некалькі тысяч подпісаў, у акцыі ўдзельнічала 98 пачатковых школ. Кожная, нават самая маленькая сельская школа атрымала спецыяльны аркуш. Подпісы дзяцей былі зафіксаваныя ў гісторыі. Асабіста я знайшоў трох чалавек з сям’і, якія вучыліся ў гімназіі ў Вілейцы. Убачыць іх подпіс – цикавы досвед. Для мяне гэта частка сямейнай гісторыі.

Адзін з аркушаў з подпісамі вілейскіх першакласнікаў 1926 года.
А гэта – з подпісамі малых ільянцаў. Таксама 1926 год.