Вілейка ў пачатку XX стагоддзя на фотаздымках
А як цяпер выглядаюць гэтыя вуліцы і будынкі?
У гэтым артыкуле разгледзім вядомыя фотаздымкі старой Вілейкі. На аснове іх раскажам, як змянілася аблічча горада ў гады Першай сусветнай вайны. Хаця войны прыносяць разбурэнні, менавіта ў гады вайны зрабілі шмат фотаздымкаў Вілейкі.

Матэрыял падрыхтаваны дзякуючы Дабрачыннаму культурна-гістарычнаму фонду памяці Першай сусветнай вайны «Крокі» і Андрэю Каркотку.

У гады Вялікай вайны Вілейка моцна пацярпела падчас баёў за горад і станцыю, якія адбыліся з 10 (23) па 13 (26) верасня 1915 года. Ад 16 верасня 1915 года нямецкія войскі ўварваліся ў Вілейку з боку мястэчка Куранец, артылерыяй абстралялі чыгуначную станцыю і разбілі эшалон з рускімі салдатамі, многія з якіх потым ратаваліся ўплаў праз Вілію.

На беразе размяшчаліся дзве рускія артылерыйскія батарэі, іх вораг збіў кулямётамі. Загінулі каля 40 воінаў рускай арміі, самі ж батарэі ўдалося пераправіць праз раку. Загінулых артылерыстаў пахавалі мірныя жыхары-яўрэі на беразе Віліі.

Германская акупацыя Вілейкі працягвалася шэсць дзён. 23 верасня немцаў выбілі з горада. Яшчэ тры дні ішлі баі ў ваколіцах. Бой за Вілейку быў першым пераможным наступальным боем Рускай арміі пасля цяжкіх працяглых адступленняў. Гэты бой вызначыў далейшы ход вайны: было спынена прасоўванне немцаў у глыб Расіі.
Фотаздымкі Вілейкі 1915-1918 гадоў

Захаваўся шэраг фотаздымкаў Вілейкі перыяду Першай сусветнай вайны. Многія з іх зрабілі рускія фатографы ў 1915-1917 гады ці нямецкія ў 1918 годзе.

У прыватнасці, фатаграфіі з разбуранымі відамі Вілейкі ёсць у фотаальбомах або зборах фотаздымкаў:

Сучасная Вілейка з вышыні птушынага палёта
Відэа Аляксандра Занкевіча.
• Фотаальбом медсястры Вольгі Капцюг. У ім змяшчаюцца здымкі касцёла ў Вілейцы. Альбом захоўваецца ў прыватным сямейным архіве сваякоў.

• Фатаграфіі нямецкіх салдат, зробленыя падчас акупацыі горада ў 1918 годзе. Усталяваць аўтараў гэтых здымкаў часцей за ўсё нельга. Многія паштоўкі беларускіх месцаў прадаваліся ў немцаў у палкавых крамках і сустракаюцца ў фотаальбомах у розных салдат і афіцэраў, якія ваявалі тут. Такія фатаграфіі ёсць у калекцыях Уладзіміра Багданава і Уладзіміра Ліхадзедава. Часам яны прадаюцца на розных інтэрнэт-аўкцыёнах.

• Фатаграфіі Вілейкі ў 1916-1917 гадах ёсць у альбоме невядомага вайскоўца з 22-га карпуснога авіяцыйнага атрада, копіі якіх прадаставіў Марат Хайрулін.

• Тры шырокафарматных здымка разбураных будынкаў у горадзе выканаў невядомы вайсковец. Па подпісы на абароце фотаздымкаў аўтара здымкаў ўсталяваць не атрымалася, як мяркуецца яго прозвішча Шлудчэнка. Фотаздымкі гэтыя былі падораны Барысу Цітовічу, які прадставіў электронныя копіі.

• У Цэнтральным дзяржаўным архіве кінафотафонадакументаў Санкт-Пецярбурга ёсць некалькі падборка фотаздымкаў Вілейкі падчас Першай сусветнай.

• Фотаальбом падпаручніка 217-га пяхотнага Каўроўскага палка Барыса Мігачова. У ім ёсць некалькі здымкаў, зробленых на тэрыторыі Вілейскага раёна ў 1915-1916 гадах. Арыгіналы здымкаў Мігачлва захоўваюцца ў фондах Іванаўскага дзяржаўнага гісторыка-краязнаўчага музея імя Бурыліна.


• Фотаальбом афіцэра 4-й батарэі лейб-гвардыі 1-й артылерыйскай брыгады Платона Аляксеева. У ім ёсць 4 фатаграфіі разбуранай Вілейкі, датаваныя 29 верасня 1915 года. Яго фотаальбомы захоўваюцца ў фондах РОСФОТО.

• Фотаздымкі з відамі горада мясцовага фатографа Беркі Бермана, якія датуюцца 1918 годам. Хутчэй за ўсё, гэтыя фатаграфіі з відамі горада рабіліся для продажу нямецкім салдатам. Некалькі фотаздымкаў Беркі Бермана з відамі горада захоўваюцца ў фондах Вілейскага краязнаўчага музея.

Вуліца Аляксандраўская
Вуліца Аляксандраўская, ці як яна афіцыйна называлася — вуліца імя Імператара Аляксандра II была цэнтральнай у горадзе. Цяпер яна называецца вуліцай Савецкай. На здымках відаць, што цагляныя будынкі па гэтай вуліцы выгарэлі і стаялі толькі сцены будынкаў. Некаторыя фатаграфіі рабілі на скрыжаванні вуліцы Аляксандраўскай і Пагулянкі (цяпер Дзяржынскага).

Вуліца Пушкінская
Захаваліся некалькі нямецкіх фотаздымкаў вуліцы Пушкінскай. Цяпер гэта вуліца 17 Верасня. Першая назва вуліцы — Асіповіцкая, як кірунак на вёску Асіповічы Вілейскага павета. У 1899 году вуліцу перайменавалі ў Пушкінскую ў гонар 100-годдзя з дня нараджэння рускага паэта Аляксандра Пушкіна).
Будынак вакзалу і іншыя будынкі на станцыі Вілейка
Будаўніцтва чыгункі пачалося ў другой палове 1903 года і працягвалася да 1 студзеня 1907-га, калі прайшоў першы цягнік. У выніку пабудавалі станцыю чацвёртага разраду з буфетам, пасажырскую платформу і вадакачку.

Пасля вызвалення Вілейкі ў снежні 1915 года на станцыю Вілейка прыбыў цягнік галоўнакамандуючага рускай арміяй Імператара Мікалая ІІ. Гэты прыезд быў дакументальна зафіксаваны, захавалася шмат фотаздымкаў. На некаторых з іх добра бачныя разбурэння, якія былі на будынку вакзала (забітыя вокны, сляды ад пажару і іншыя). Цікава адзначыць і той факт, што на фотаздымках адноўленага вакзала бачныя замураваныя вокны на бакавых сценах будынка.

На станцыі Вілейка пацярпела і воданапорная вежа. На ёй падчас бою ў верасні 1915 года размяшчаецца артылерыйскія назіральнікі, якія карэктавалі агонь сваіх гармат. Не дзіўна, што па вежы вяла агонь варожая артылерыя і дах яе быў разбураны. Але ўжо на фотаздымках 1916 года відаць, што дах аднавілі, хоць і ў моцна спрошчаным выглядзе.

На фотаздымках 1920-1930-х гадоў воданапорная вежа на станцыі Вілейка ўжо моцна адрозніваецца ў дэталях. Хутчэй за ўсё, яна часткова або цалкам была разбурана ў ходзе савецка-польскай вайны 1919-1920 гадоў, а аднавілі яе польскай адміністрацыяй на пачатку 1920-х гадоў, і ў такім выглядзе захавалася да нашага часу.

Крыжаўзвіжанскі касцёл
У 1906 годзе быў атрыманы дазвол на будаўніцтва каменнага каталіцкага храма ў Вілейцы. У 1907 году заклалі першы камень новага касцёла. Будаўніцтва завяршылі ў 1913 годзе, у тым жа годзе касцёл асвечаны ў імя Узвышэння Святога Крыжа. Храм пабудавалі з цэглы, архітэктура спалучае рысы неаготыкі і нэарамантыка.

У ходзе бою за горад у касцёл трапіла некалькі артылерыйскіх снарадаў. Аб трапленні аднаго снарада і яго наступствах ёсць згадка ў архіўным дакументах. У «Часопісе ваенных дзеянняў 178-га пяхотнага Вяндэнскага палка з 1 па 30 верасня 1915 годзе» ёсць апісанне пахавання прапаршчыка Васіля Гаўрылавіча Нарваткіна з гэтага палка.

«...Прапаршчык Нарваткін сканаў і быў пахаваны ў горадзе Вілейка на могілках. Пахаванне былі з музыкай, падчас пахавання горад моцна абстрэльваюць артылерыяй, адзін снарад трапіў у звон касцёла, забіў аднаго артылерыйскага назіральніка і ледзь не перабіў усіх прысутных на пахаванні».

На адной з фатаграфій ёсць касцёл, у даху вежы якога добра бачныя пашкоджанні менавіта ад гэтага снарада. Таксама на гэтых фотаздымках добра бачна, што адна з чатырох малых вежак вакол шпіля на галоўнай вежы будынка была знішчана артылерыйскім снарадам. Але на фотаздымках 1918 года гэту вежку ўжо аднавілі, а таксама заладзіць вялікая выбоіна на галоўнай вежы.

Касцёл Узвышэння Святога Крыжа захаваўся да нашых дзён.
Свята-Георгіеўская царква
Прыхадская Свята-Георгіеўская царква ў Вілейцы першапачаткова будавалася як касцёл пры кляштары кармэлітак. Пасля падаўлення польскага паўстання 1863 года яшчэ незавершаны будынак касцёла перадалі праваслаўнай царквы. У 1874 годзе касцёл перабудавалі ў псеўдарускім стылі і асвяцяілі як Свята-Георгіеўская царква. У гады Першай сусветнай вайны царква не моцна пацярпела, тут адпявалі загінуўшых салдат і афіцэраў.

Царква моцна пацярпела ў гады Вялікай Айчыннай вайны і была разабраная ў 1950-я гады.

Царква Прападобнай Марыі Егіпецкай
Царкву Прападобнай Марыі Егіпецкай у Вілейцы пабудавалі ў 1865 годзе з блаславення мітрапаліта Іосіфа (Сямашкі) пры падтрымцы віленскага генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва з праекту расійскага інжынера Аляксея Полазава. На будаўніцтва царквы ахвяраваў сродкі расійскі дваранін, камергер і сапраўдны стацкі саветнік Апалон Рэдкін. Асвяцілі царкву 4 верасня 1865 года.

У гады Першай сусветнай вайны царква не моцна пацярпела. Падчас нядоўгай акупацыі ў верасні 1915 гады немцы не адчынялі Свята-Марыінскі і абодва прыпісных храма, і не распачалі дзеянняў па вывазу каштоўнасцяў з іх.
Вілейскі павятовы з'езд
Да нас дайшлі фатаграфія і паштоўка будынка, у якім размяшчаўся Вілейскі павятовы з'езд. Копія фатаграфіі атрымана Вілейскім краязнаўчым музеем з Беларускага дзяржаўнага архіва кінафотафонадакументаў у Дзяржынску. А паштоўка ёсць у калекцыі Уладзіміра Ліхадзедава, яна была апублікавана ў адной з яго кніг серыі «У пошуках страчанага».

Павятовыя з'езды заснавалі ў 1889 годзе «Палажэннем аб пастановах, якія кіравалі сялянскімі справамі». Дакладны час пабудовы будынка пакуль не вядома, магчыма яго ўзвялі адразу пасля з'яўлення гэтага органа ўлады. Вядома, што ў пачатку ХХ стагоддзя будынак павятовага з'езда ў Вілейцы ўжо быў і размяшчаўся на вуліцы Георгіеўскай (цяпер вуліца Вадап'янава). Дакладны адказ на пытанне, дзе яно знаходзілася, дала нямецкая аэрофотаздымка часоў Першай сусветнай вайны. Пры яе разглядзе прыкметна толькі адзін будынак горада, якое па памерах і арыентацыі на мясцовасці падыходзіла пад вядомыя фатаграфіі павятовага з'езду. Яно размяшчалася на скрыжаванні вуліц Георгіеўскай і Тургенеўскай (цяпер Піянерскай), там, дзе цяпер знаходзіцца мэблевы магазін «Уют».

Гісторыя будынка пасля Першай сусветнай вайны ахутана таямніцай. Хутчэй за ўсё будынак павятовага з'езда разбурыли ў гады савецка-польскай вайны, так як на фотаздымках 1920-1930 гадоў ён не сустракаецца.
Іншыя будынкі і віды горада
Іншыя будынкі горада таксама пацярпелі. Некаторыя разбураныя будынкі, захаваны на фота, не ўдалося ўсталяваць — невядома, дзе яны знаходзіліся і што ў іх размяшчалася. Іншыя будынкі напрыклад турмы (фота 1) і казначэйства (фота 2, 3), наадварот, не пацярпелі і добра захаваліся да цяперашняга часу.
Made on
Tilda