Кастусь Іванавіч на летнюю палову года з’язджае разам з жонкай Надзеяй Рыгораўнай на сваё лецішча пад Маладзечнам. Але час ад часу ён наведвае горад і ўлетку, каб праверыць стан кватэры і наведаць сваю мастацкую майстэрню. Там мы з ім і сустрэліся.


– Зараз, калі ўжо Кастусь Харашэвіч – сталы, прызнаны мастак, здаецца, што ваш лёс і не мог скласціся інакш. А ці памятаеце вы, дзякуючы чаму сталі мастаком?
– Можа, усё гэта нават дзякуючы спрыяльнай спадчыне. Памятаю сваю бабулю Насцю. Усе адзначалі нават знешняе падабенства, але галоўнае – гэта нешта неакрэсленае, таямнічае ў яе душы, што дае мне падставу меркаваць аб нераскрытасці творчага патэнцыялу бабулі.
Бывае, сядзім перад акном, глядзім, як сонца пераліваецца на снезе, а яна кажа: “А гэта ўсё людскія костачкі блішчаць на марозе”.
Падабалася маляваць і майму бацьку, але ён быў найперш, як цяпер кажуць, прадпрымальнік. Бацькі прыязна ставіліся да Савецкай улады. Праўда, для іх саветы мроіліся гарантам міру і нацыянальнай незалежнасці. Абое ўдзельнічалі ў “Грамадзе” – масавай палітычнай арганізацыі ў Заходняй Беларусі пад кіраўніцтвам Браніслава Тарашкевіча.
У дзяцінстве маці часта чытала адмысловыя творы. Усё Багдановіч, Цётка, Янка Купала. “Папараць-кветку” Янкі Купалы асабліва любілі, можа, таму, што і я нарадзіўся ў Купальскую ноч.

– Памятаеце свой першы мастацкі твор?
– Як яшчэ зусім малы быў, у нас згарэла хата. Добра, што дарослыя былі на жніве. Хаця часам мяне і пакідалі аднаго – прывязвалі да стала, каб не збег, але ў той дзень я застаўся ў суседзяў.
Праз год пабудавалі хату яшчэ лепшую, чым старая. Добра, што была някепская страхоўка. Дык вось у той хаце памятаю, як вугельчыкам нешта вымалёўваў на чыстай жоўтай падлозе.
Выдатна помню і як бацька прывёз з кірмашу аловак. Я з ім і ноччу не развітваўся, клаў пад падушку. Праўда, аловак той усё меншаў і меншаў.
У новай хаце нарадзіўся мой брат Сяргей, які, на жаль, пражыў нядоўга. Калі дарослыя займаліся сваімі справамі, я распрануў маленькага браціка і размаляваў усяго фарбай. Пасадзіў Сяргея ля парога, а сам схаваўся пад стол. Гэта каб зручней было сачыць за рэакцыяй бацькоў. А яны былі настолькі здзіўленыя, што нават забыліся мяне пакараць.

«Маладосць маіх бацькоў». Вераніка і Янка Харашэвічы.

– У юнацтве вы марылі стаць пісьменнікам. А ці шкадуеце, што сталі ўсё ж мастаком?
– У юнацтве, а было яно падчас акупацыі і адразу пасля яе, я нават і не бачыў, што такое  фарбы. У школе ўрок малявання быў, але не было адпаведных настаўнікаў. Проста сядзеў той, каму гэтая гадзіна выпала ў нагрузку. А малявалі звычайнымі алоўкамі. Пра каляровыя рэпрадукцыі яшчэ нічога не чулі.
Але творчы чалавек усё роўна праявіць свой талент.
Не ведаючы аб жывапісе, я спрабаваў сябе ў паэзіі. Былі мае вершы, канешне ж, па-юнацку наіўныя, але іх размяшчалі ў школьнай насценнай газеце.
Збіраўся я стаць празаікам, каб узяцца за тэмы па гісторыі Беларусі. Гісторыю я любіў і ведаў нядрэнна, нават і цяпер нешта памятаю. Асабліва мяне ўсхвалявалі тэмы паўстанняў, а сярод паўстанцаў  –  асоба Кастуся Каліноўскага. Збіраўся прысвяціць яму паэму ці празаічны твор.
Але гэтыя шуканні свайго месца можна назваць інтуітыўнымі, гэта было ў першую чаргу жаданне сябе выявіць, таму і пісаў.
На жаль, уся мая пісьменніцкая спадчына згарэла, а было ў ёй ужо многа чаго. Адбылося гэта ў 1944 годзе, падчас адступлення немцаў. Тады палову вёскі спалілі. У тым ліку і гумно, дзе мы якраз і хавалі свае пажыткі, сярод якіх была скрыначка з маімі творамі, кніжыцамі любімых аўтараў.

Майстэрняй Кастуся Харашэвіча стаў былы трыкатажны цэх.

– І гэта адбіла цягу да пісьменніцкай дзейнасці?
– Хутчэй, у спрыяльны момант адшукаў іншую цягу. Толькі-толькі ў часопісах пачалі друкаваць каляровыя рэпрадукцыі карцін. Праўда, выключна рускіх мастакоў, што не зусім справядліва, але вось за гэта я ўдзячны. Адчуваў, што нешта мяне хвалюе. Хвалюе, хвалюе!
А вось ужо ў годзе 1947 на выставе ў Мінску ўбачыў карціну “жыўцом”. Адразу ж купіў некалькі цюбікаў фарбы, пачаў капіраваць творы.
Але трэба было вучыцца. Справа ў тым, што сярэднюю адукацыю я атрымаў падчас акупацыі. У Маладзечне была Гандлёвая школа, якую потым часта ўзгадваў і на старонках газет, і ў сваіх успамінах. На маёй памяці гэта адзіная беларуская нацыянальная навучальная ўстанова.
Хаця мэтай палякаў і было паланізаваць насельніцтва, і рабіліся адпаведныя захады ў вучэльнях, але ж мы прыходзілі дадому, а там песні беларускія, мова – усё сваё. А ў акупацыю выкладанне было толькі па-беларуску. Ні польскага, ні рускага ўхілу, урок нямецкага – адзін раз на тыдзень.
Таму мая грамадзянская пазіцыя і фарміравалася ў патрыятычным рэчышчы. Пра нацыянальныя настроі Гандлёвай школы ведалі, таму настаўнікаў падверглі рэпрэсіям, старэйшых вучняў – у лагеры, а малыя былі пазбаўленыя права атрымаць вышэйшую адукацыю.

«Мікола Ермаловіч».

Але вучылішча можна было скончыць. Таму пайшоў у Мінскую мастацкую вучэльню. І пасля яе цалкам стаў на сцежку выяўленчага мастацтва. Так пісьменніка з мяне і не атрымалася.
Наогул, як потым даведаўся, справы на мастакоў у НКВД былі здаравенныя і хадзілі па ўсіх вучэльнях за намі. Органы ўвесь час сачылі, даводзілася нават на допытах быць.
Першы раз трапіў яшчэ школьнікам. Выклікалі за ўдзел у Саюзе беларускай моладзі. Выратавала тое, што не даваў прысягі, бо якраз хварэў.
Другі раз шукалі выкладчыка права Гандлёвай школы Няхлюдава. І звярнуліся па дапамогу. Вучыўся я тады ўжо ў вучылішчы, а гэты выкладчык быў царскім афіцэрам, удзельнікам Кранштацкага мяцяжу. Карацей, органы хацелі заручыцца інфармацыяй, каб, калі раптам даведаюся аб месцы знаходжання былога выкладчыка, паведаміў ім.
Трэці раз. Заходзіў у майстэрню службовец, прасіў, каб дазволіў збірацца пазаштатнікам у памяшканні. Ясна, што гэта стукачы. Зразумела, што хацелі проста напхнуць жучкоў.
У майстэрню часта заходзілі многія прадстаўнікі творчай інтэлігенцыі і паслухаць сапраўды было што. Пайшоў адразу ж да начальніка КДБ, пытаюся, ці іх гэта чалавек. Начальнік пацвердзіў, і больш да мяне не хадзілі.
Як ўжо казаў, калі ў чалавека ёсць схільнасць да творчасці, то яна ці там, ці там а вылезе бокам.

– Што вы маеце на ўвазе пад “вылезе бокам”?

– Падчас Савецкай улады для мастакоў будаваліся майстэрні. Мая знаходзілася на праспекце, зараз гэта Вялікі Гасцінец. Зразумела, што мы былі нібы ідэалагічны фронт. Павінны былі, так сказаць, рэкламаваць сістэму. Але мастакі былі абароненыя дзяржавай. У такім становішчы, як зараз, я не апынуўся б ні ў якім разе. У цяперашняй майстэрні, можа, давядзецца працаваць трэцюю зіму. Мяне папрасілі памяняць месца майстэрні, бо жанчыне па суседстве з ёй лёгкія не дазвалялі пераносіць пах фарбаў.

Прапанавалі месца ў трыкатажным цэху. Зараз тут працуюць толькі два паверхі з чатырох. Спачатку мяне прывялі ў актавую залу. Гэтае месца адразу каля кватэры, таму я спакусіўся. Але ж не сказалі, што з-за эканоміі тут ацяпляюць так, каб батарэі не замерзлі.
У актавай зале цяпло амаль не адчуваецца, таму папрасіўся вось у гэтае памяшканне. Праўда, і тут зімой тэмпература вагаецца каля васьмі градусаў. Таму працую дзве-тры гадзіны – і дадому.
І атрымліваецца, што гарадскія ўлады з дапамогай, як не дзіўна, аддзела культуры, мяне – не, не выкінулі на вуліцу, я ж не на вуліцы, а пасадзілі ў такое, што і параўноўваць ні з чым не хочацца. Абяцалі рамонт, а пра холад і не заікнуліся. Таму трапіў у такую пастку.
Цяпер яшчэ можна працаваць, а зімой што? Як гэта можа быць, каб у Маладзечне не было ніводнай творчай майстэрні? А мой узрост ужо такі, што я ваяваць не буду.
– Можа, лічыцца, што вы добра зарабляеце?
– Самае крыўднае, што ніякай творчай рэалізацыі няма. Сёння добры попыт на мастацтва дызайнавае. Рэалістычнае ж нікому не трэба. А дзяржава не адпускае ні капейкі, каб набыць твор.
Раней можна была намаляваць, напрыклад, героя працы, а потым займацца тым, што больш па душы. Пяць гадоў няма рэалізацыі твораў, і не толькі ў мяне. Майстэрні няма. І на нашы выставы, якія разам з іншымі мастакамі ладзім штогод у Палацы культуры, цэнтральнай бібліятэцы, ніхто не з’явіўся ні з аддзела культуры, ні з райвыканкама наогул. Нібы не існуем.

Хутка адбудзецца выстава ў Слуцку, дзе маладзечанскія мастакі будуць браць удзел. Але гэта ўжо заслуга не нашай улады, а Міністэрства культуры.
Фарбы дарагія. У сярэднім – 10-12 тысяч за цюбік. Малюю на ДВП, як, напрыклад, свайго “Каліноўскага”, ці на кардоне.
У Мінску ёсць салон-магазін. Там творы выстаўляюць коштам па пяць-дзесяць мільёнаў. Такога ў нас няма.
На маю пенсію, пяцьсот з нечым тысяч, пражыць-такі пражыву. Не галадаю, на лецішчы сякая-такая гародніна ёсць, памідоры, напрыклад. На фарбы і іншыя прылады ідзе паўпенсіі. Але аддачы ніякай. Таму я малюю проста каб існаваць. Каб рэалізоўваць свой патэнцыял, пакуль ён ёсць. Нейкі ж там яшчэ трохі застаўся.
– Затое вашы творы ёсць у многіх музеях.
– У Яхімоўшчыне Янка Купала працаваў на спіртзаводзе. Напэўна, там і з’явілася ў яго цяга да спіртнога. Вось там, у доме, дзе Купала жыў, зрабілі дом-музей. Цяпер гэта філіял Мінскага рэспубліканскага музея Янкі Купалы.
Некалькі гадоў таму мне прапанавалі два пакоі запоўніць сваімі творамі. Такія галерэі – памятныя знакі аўтара. Перадаў туды каля 20 твораў. Гэта для мяне добры знак, што працы не прападуць.
– Ці падтрымлівае вас у творчасці сям’я?
– Справа ў тым, што сям’я мая вельмі абмежаваная. Сын Алег памёр у 1988 годзе. Прычым адваяваў у Афганістане, вярнуўся. Працягваў вучобу. І зімовай раніцай, праз некалькі дзён пасля Новага года, яго знайшлі нібы выпаўшым з пятага паверха.
Потым даведаліся, што ў Алега перад гэтым быў канфлікт з замежнымі студэнтамі гэтага ж інстытута. На Новы год Алег дзяжурыў на прахадной інтэрната і не прапусціў вулічных дзевак. Тады былі побач сябры, абаранілі.
Але праз некаторы час адбылася трагедыя. Што мы з жонкай ні рабілі, у пракуратуры адказвалі адно: “Гэта трагічны выпадак. Крымінальная справа закрытая”.
Таму засталіся мы з маёй Рыгораўнай удваіх. Дарэчы, яна стала маёй другой жонкай. У маладосці закахаўся ў дзяўчыну, сябравалі. Але яе сям’ю якраз запісалі ў кулакі. Якія тады былі кулакі – гэта зараз усе ведаюць. Параілі ажаніцца на Валянціне. Тады ж яна будзе пад маім прозвішчам, і дзяўчыну не сашлюць.
Але атрымалася толькі тое, што я зрабіўся кулацкім зяцем. Выключылі з камсамола пад выглядам неплацельшчыка ўзносаў. Вось і вырашылі, што тут жыцця нам не будзе. З’ехалі ў Вільню.
Там паступіў у Віленскі мастацкі інстытут. Думалі, буду вучыцца, а яна працаваць. Ну і дудкі. Праз паўгода мяне выгналі за скрытыя анкетныя дадзеныя. Я не напісаў, што мяне выключылі з камсамола. А як было пісаць, што выключылі за тое, што за два месяцы не заплаціў узносы? Ніхто ж не паверыць.
Ну і з Валянцінай ра­зам доўга не пражылі. У яе была крыху вясковая псіхалогія, тыпу, усё адно яе кіну. Дзяцей не было. Праз некалькі гадоў разышліся.
А з Надзеяй мы разам настаўнічалі ў СШ №2. Мне было 37, самы час жаніцца, а ёй –28. Так і жывём дагэтуль разам.
Вельмі ўдзячны ёй за клопат. Здароўе такое, што аднаму цяжка ў бытавым плане. Мая Рыгораўна вельмі дапамагае.
– Пра вашу творчасць Алесь Пушкін, беларускі мастак, сказаў, што пішаце вы сажай, а атрымліваецца светла.
– Гэта на Алеся падобна. І ён мае рацыю. Галоўнае, каб у творы была гармонія, і тады не істотна, якія фарбы пераважаюць. Кантраст будзе зусім асабліва ўспрымацца. Вось, напрыклад, “Гарадзішча” ці “Краязнавец Каханоўскі”. І праўда ж, неба амаль чорнае. Ну і што. Ніхто ж не скажа, што гэта не неба.
Вось яшчэ часта пытаюцца, пейзажыст я ці партрэтыст. Дык вось, я не ведаю. І нават не хачу акцэнтаваць на гэтым увагу. Таму што пішу тое, што блізка маёй душы. Хачу нешта выказаць – вось тое і малюю.
Сапраўды, ёсць мастакі, якія, напрыклад, малююць толькі нацюрморты і ўсё. За партрэты нават і не бяруцца.
– Вы цалкам аддадзеныя рэалістычнаму накірунку мастацтва?
– Мяркую, што менавіта за рэалізмам будучыня, бо гэты накірунак ніколі не страціць актуальнасці. Ён назаўсёды.
І тэмы мае – гэта родныя краявіды, вядомыя землякі, сучасныя тыпажы. Але галоўнае – каб тэма была блізкая і хвалявала.
Напрыклад, праца “Мае настаўнікі” прысвечаная выкладчыкам Гандлёвай школы. Тут акадэмік Барыс Кіт, ён быў дырэктарам школы. Ёсць у мяне і асобны яго партрэт. Таксама тут Янка Давідовіч, такі ўжо шчыры беларус быў, і Георг Вяршыцкі з Валожыншчыны. Я не мог не пакінуць аб іх памяць.
Ёсць карціна “Ларыса Марозава. Паэтэса-лагерніца”. Гэта дзяўчына з Маладзечаншчыны, якая ў 18 гадоў выйшла замуж за працаўніка НКВД.
Але ж пад рэпрэс
іі траплялі і самі работнікі органаў. Не паспелі яны адгуляць вяселле, як яго арыштавалі. А праз два месяцы арыштавалі і Ларысу, саслалі аж на Калыму.
Калі дзяўчына даведалася, што Марозава расстралялі, то пайшла ў тайгу, а там і замерзла. Але ў лагеры яна пісала вершы на вельмі вострыя тэмы адносна існуючай сістэмы. Пасля яны былі надрукаваныя.
Даўняя мара – “Мой Кастусь Каліноўскі”. Гэтая гістарычная асоба была для мяне выключнай яшчэ з часоў Гандлёвай школы. Але карціну доўга не прызнавалі. І асноўнай заўвагай было тое, што навошта адлюстроўваць паўстанне, калі няма супраць каго змагацца.
Але ж мы і па сённяшні дзень пад акупацыяй сваёй несвядомасці. Беларуса доўгі час валтузілі то рускія, то палякі, то немцы. Але мой Каліноўскі заклікае змагацца самому найперш з асабістай недасканаласцю, таму і паказаныя толькі змагары, а вось супраць каго яны змагаюцца – гэта асабістае для кожнага.
– Ці ёсць у вас якія-небудзь ганаровыя званні?
– Не магу сказаць, што гэтыя званні мяне вельмі хвалююць. Ну як можна падзяліць – у адну кучу мастакоў народных, а ў другую – ненародных? Дык а якія яны тады? Я разумею яшчэ, калі за прафесійнае майстэрства давалі гільдыі.
Ван Гог ці Сурыкаў – яны народныя ці не? Гэтыя званні пачалі даваць у Савецкім Саюзе, каб падкрэсліць сваю прыхільнасць, каб заручыцца ідэалагічнай падтрымкай.
Ёсць у мяне медаль “За заслугі ў выяўленчым мастацтве”, двойчы атрымліваў спецыяльную прэмію ад гарвыканкама ў намінацыі “Мастак года”. Але гэтыя нашы справы ў НКВД нікуды не дзенуцца, яны нібы горб – усюды за намі і па сённяшні час.

Але галоўнае – што сёе-тое пасля мяне застанецца. Асабліва цешыць галерэя ў Яхімоўшчыне. Пражыву жыццё, і, спадзяюся, недарма.
Зоя ХРУЦКАЯ.
Фота Зоі ХРУЦКАЙ.