Першая частка (ад літары А да літары З)

Другая частка (ад літары З да літары М)

Чацвёртая частка (ад літары Ц да літары Я)

Трэцяя частка (М – Х):

М

Мурашка – асновай прозвішча Мурашка паслужыла імя Мураш. Гэтае  імя паходзіць ад слова «мурашка», г.зн. «муравей». Спрадвеку мурашка лічылася насякомым, якая вызначалася прыметай множнасці. Гэтая прымета па-рознаму выкарыстоўвалася ў варажбе і магічных дзеяннях, звязаных са скатом, у практыцы рыбаловаў, у абрадах вызывання дажджу, у прыметах, тлумачэннях сноў і фальклорных тэкстах (прысудах, загадках). Так, у польскіх калядках гаспадарам жадалі столькі авечак і цялушак, колькі ў лесе мурашак.  Існуе таксама іншая гіпотэза. У аснове прозвішча Мурашка ляжыць мянушка Мураш, якая адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на род дзейнасці чалавека. Паводле такой трактоўкі этымалогіі прозвішча, заснавальнік роду Мурашка мог займацца вырабам мураўленага (гэта значыць обливного) посуду.

Н

Навуменка – прозвішча Навуменка ўтварылася ад уласнага імя і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў. Асновай прозвішча Навуменка паслужыла царкоўнае імя Навум. Прозвішча Навуменка паходзіць ад хрысцільнага мужчынскага імя Навум, якое ў перакладзе са старажытнаяўрэйскага азначае «утешающий». Заступнікам дадзенага імя з’яўляецца старажытнаяўрэйскі прарок Навум. Гэта былі прыналежныя прыметнікі з суфіксамі –енка, -ка, -ук, якія першапачаткова ўказвалі на імя раздзела сямейства. Такім чынам, нашчадак чалавека, які валодае імем Навум, з часам атрымаў прозвішча Навуменка.

Несцераў – Несцеравы – дваранскі род, які паходзіць, па падданні, ад выехаўшага з Швецыі да вялікага князя Дзімітрыя Данскога ў 1375 г. “”мужа сумленная”” Аблагіні, унук якога, Нестар Юр’евіч, стаў родапачынальнікам Несцеравых. Прозвішча Несцераў паходзіць ад кананічнага мужчынскага старажытнагрэчаскага імя Нестар, у перакладзе якое азначае «што вярнуўся дадому». У аснову прозвішча лягла вытворная форма гэтага імя — Несцер.

Новік – прозвішча Новік утворана ад аналагічнай мянушкі. Даўней усякага навічка, прышэльца, новага жыльца звалі Новікам. Гэтае азначэнне хутка станавілася сталай мянушкай і пераходзіла да нашчадкаў у форме прозвішча. Не выпадкова ў старажытных перапісных кнігах некаторых людзей па мянушцы Новік пазначалі меткай «прыхажанін» (г.зн.. прышлы чалавек). Мянушку Новікмог атрымаць таксама малады ваяр, навабранец, з часам атрымаў прозвішча Новік.

П

Падляшчук – прозвішча Падляшчук утворана ад асабістай мянушкі і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраіна-беларускіх прозвішчаў. Хутчэй за ўсё, мянушка Падляшчук утварылася ад слова «падлесны» (або, ва ўкраінскім варыянце – «подлiсний»). Падлескам звалі мясцовасць, змешчаную недалёка ад лесу, альбо дробны лес па баках буйнага, узлесак: хмызнякі і дробныя дрэвы, якія не дасягнулі вышыні асноўнага ляснога масіва і  якія не адносяцца да асноўных парод дадзенага лесу. Такім чынам, гэтае прозвішча ўказвае на месца жыхарства продка роду Падляшчук, з часам атрымаў прозвішча Падляшчук.

Палянскі – прозвішча Палянскі, верагодна, вядзе свой пачатак ад мянушкі Паляк. Аднак яно не абавязкова паказвае на этнічную прыналежнасць продка. Даўней на Русі палякамі звалі ўсіх падданых Польска-Літоўскай дзяржавы, незалежна ад нацыянальнасці. Слова паляк азначала «жыхар гэтых тэрыторый» (як і пан). Па іншай версіі, мянушку Паляк мог атрымаць той, хто жыў у полі, на адкрытай раўніне. Акрамя таго, так маглі празваць дзіця, якое нарадзілася ў полі. Паводле яшчэ адной гіпотэзы, прозвішча Палянскі паходзіць ад аднаго з хрысцільных мужчынскіх імёнаў грэчаскага паходжання: Полиевкт (у перакладзе – «многожеланный», «доўгачаканы»), Полиен («шматслоўны») або Поливий («многожизненный»).

Папугаеў – прозвішча Папугаеў утворана ад мянушкі Папугай. Яна вядзе свой пачатак ад назвы лясной птушкі трапічных краін, звычайна з яркім і пярэстым апярэннем, яна лёгка вучыцца шляхам паўтарэння слоў. Папугаем і сёння завуць чалавека, які перадражнівае іншых, грымаснічае або паўтарае ўсе дзеянні і словы свайго суразмоўцы. Аднак не выключана, што мянушка Папугай была дадзена чалавеку за манеру ярка апранацца.

Пастэрнак – прозвішча Пастэрнак паходзіць ад назвы населенага пункта ПастэрнакіДзісненскага павета Віленскай губерні. Адпаведна, дадзенае прозвішча паказвае на месца жыхарства продка. Паводле іншай, менш верагоднай гіпотэзы, прозвішча Пастэрнак вядзе свой пачатак ад аналагічнай назвы гародніны.

Пацэвіч – асновай прозвішча Пацэвіч паслужыла мірское імя Пац. Пац паходзіць ад  аналагічнага назоўніка, які ў паўднёвых гаворках меў значэнне «вялікі, буры пацук». Даючы немаўляці такое імя, як Пац, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзена гэтая жывёла. Паводле іншай гіпотэзы, у аснове прозвішча Пацэвіч ляжыць не мірское імя, а мянушка Пац. Па адной з версій, яна вядзе свой пачатак ад украінскага назоўніка «паця» – «парася, свіння». Верагодна, мянушка Пац адносіцца да ліку «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на род дзейнасці заснавальніка прозвішча: ён мог займацца свінагадоўляй.  Магчыма таксама, што мянушка па-этымалагічнаму звязана з украінскім дзеясловам «пацати» са значэннем «удараць, біць далонню», «стукаць (нагамі) у знак незадавальнення або іншых пачуццяў». У такім разе мянушка Пац адлюстроўвала асаблівасці характару і паводзін продка (запальчывасць, гарачнасць, эмацыйнасць). 

Петрушэвіч – прозвішча Петрушэвіч адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраіна-беларускіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Пётр. Мужчынскае хрысцільнае імя Пётр у перакладзе са старажытнагрэчаскай мовы азначае «камень». У аснову прозвішча легла вытворная форма імя — Пятруша. Заступнікам гэтага імя лічыцца святы Пётр, адзін з вучняў Ісуса Хрыста. Прозвішча Петрушэвіч утварылася пры дапамозе суфікса –эвіч. Першапачаткова ён меў наступныя значэнні: «маленькі», «малады чалавек», «сын». Таму Петрушэвіч літаральна разумелася як «сын Пятрушы». Позні старажытны суфікс –эвіч згубіў сваё прамое значэнне і захаваўся толькі ў якасці фамільнага.

Петух, Пятухін – асновай прозвішчаў паслужыла мірское імя Петух. Гэтае прозвішча ўтварылася ад нецаркоўнага імя Петух. Магчыма, што так звалі чалавека задзірлівага, забіяку, задзіру. Пра пеўня і яго звычкі было складзена шмат прымавак: «Рахманага сабаку і певень б’е». Акрамя таго, да ўводзін на Русі хрысціянства называць дзіця імем, якое ўяўляла сабой назву птушкі, было вельмі распаўсюджаным. Гэта адпавядала язычніцкім паданням чалавека аб міры. Старажытнарускі чалавек, які жыў па законах прыроды, сам уяўляў сябе часткай прыроды. У славянскіх вераваннях крык пеўня валодае здольнасцю адганяць нячыстую сілу. Уначы пасля першага крыку пеўня ў рускіх прынята было хрысціцца са словамі «Слава Богу! Святы Дух па зямлі, а д’ябал скрозь землі, зараз баяцца няма чаго». Таму, даючы такое імя, як Петух, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзены абраны прадстаўнік жывёлы.

Платановіч – асновай прозвішча Платановіч паслужыла царкоўнае імя Платон. Прозвішча Платановіч, хутчэй за ўсё, паходзіць ад мужчынскага імя Платан, якое з’яўляецца варыянтам імя Платон. У перакладзе з грэчаскай яно азначае «шырокі, шыракаплечы», а са старажытнаяўрэйскай – «суцяшэнне». Не выключана, што дадзенае прозвішча звязана са старажытнарускім словам «плат» – «папона, конская коўдра». У гэтым выпадку, можна выказаць здагадку, што заснавальнік роду Платановіч быў наезнікам або стайнікам. Характэрны суфікс –овіч паказвае на магчымае беларускае, украінскае або польскае паходжанне прозвішча Платановіч.

Плоскі – прозвішча Плоскі ўтворана ад мянушкі Плоскі. Па адной з версій, гэтая мянушка вядзе пачатак ад прыметніка «плоскі». Мянушка Плоскі магла належыць залішне хударляваму, сухарляваму чалавеку. Магчыма, што яго атрымаў прамалінейны мужчына. Не выключана, што дадзенае прозвішча звязана з украінскім словам «плоска» – плоская бутэлька, пляшка. У гэтым выпадку мянушку Плоскі мог атрымаць аматар хмельных напояў. Аднак гэтая мянушка магла адносіцца і да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае  на род дзейнасці чалавека. Так, продак уладальніка прозвішча Плоскі мог быць вінаробам.

Пупа – прозвішча Пупаўтварылася ад мянушкі Пуп, якое паходзіць ад назвы часткі цела, што не было рэдкасцю на Русі (напрыклад, Нос, Вуха і г.д.) Але мянушка Пуп азначала не толькі «пупок»; так маглі назваць усякую выпукласць, а таксама сярэдзіну чаго-небудзь. Адгэтуль такія варыянты гэтай мянушкі, як Пупырь, Пупыш, – у некаторых гаворках так завуць укормленае дзіця, карапуза (у пецярбургскіх і смаленскіх гаворках Пупа – ласкавы зварот да маленькіх дзяцей). Верагодна, такія мянушкі маглі атрымаць людзі невысокія, поўныя – так, у смаленскіх гаворках роднаснае слова «пупел» мае значэнне «невялікі, караценькі, маларослы». Акрамя таго, Пупа – «ганарлівец, які ўяўляе сябе вышэй усіх», а дзе-нідзе – «пануры, негаманлівы чалавек».

Пурышаў – мянушка Пурыш паходзіць да аналагічнага дыялектнаму назоўніку са значэннем «індык». Такую мянушку мог атрымаць поўны чалавек. Аднак у пераносным сэнсе індыком звалі ганарлівага, ганарыстага чалавека або таго, хто любіць пахваліцца, пакрасавацца, распусціць пёры. Такім чынам, мянушка Пурыш можа паказваць на асаблівасці паводзін продка. Пурыш, з часам атрымаў прозвішча Пурышаў.

Пчалянкоў – прозвішча адносіцца да прафесійных найменняў, якое ўказвае на род дзейнасці продка. Намінальнае «пчэльнік» паходзіць ад «пчала» і з’яўляецца сінонімам назоўніка «пчальнік» – «месца, дзе знаходзяцца пчаліныя вуллі». Аднак пасекай маглі празваць і самога пчалавода. Такім чынам, заснавальнік роду Пчалянковых мог быць пчаляром або жыць паблізу нейкага пчальніка.

Р

Радкевіч – прозвішча Радкевіч адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Радай— вытворнай формы ад двух старых каляндарных імёнаў: Арад і Ерадый. Абодва яны паходзяць ад назвы горада ў старажытнай Іўдзеі. Пасля ХVIII стагоддзя гэтыя імёны былі выключана са складу праваслаўных імёнаў. Менш верагоднай уяўляецца гіпотэза, паводле якой, гэтае прозвішча паходзіць ад дзеяслова «рупіцца», «аказваць садзейнічанне, хвалявацца». Гэтае слова легла ў аснову мянушкі Радай. Так, хутчэй за ўсё, звалі добразычлівага чалавека.  Прозвішча Радкевіч утварылася пры дапамозе суфікса –іч. Першапачаткова ён меў наступныя значэнні: «маленькі», «малады чалавек», «сын». Таму Радкевіч літаральна разумелася як «сын Радая». Позні старажытны суфікс –іч згубіў сваё прамое значэнне і захаваўся толькі ў якасці фамільнага.

Радзевіч – прозвішча Радзевіч утварылася ад мянушкі Род. Верагодна, яно паходзіць ад польскага прыметніка rodowy у значэнні «нашчадкавы, радавы». Зыходзячы з гэтага, можна выказаць здагадку, што так маглі зваць нашчадка якой-небудзь маёмасці або тытулу. Акрамя гэтага, прозвішча магло ўтварыцца і ад мірскога імя Род. У славянскай міфалогіі існуе бог Род. Па іх вераваннях, гэты бог пачаў ствараць гэты мір. Усё, народжанае Родам, дагэтуль нясе ў сабе яго імя: прырода, радзіма, бацькі, сваякі. Нават пасля вадохрышча Русі, праз сотні гадоў, славяне працягвалі штогод 8 верасня ўладкоўваць балі ў гонар вялікага бога Роду. Род легла ў аснову прозвішча Радзевіч. Род, з часам атрымаў прозвішча Радзевіч.

Ражко – прозвішча Ражко вядзе свой пачатак ад мянушкі Ражок. Мянушка Ражок была даволі распаўсюджанай даўней. Ражком маглі назваць чалавека з круглым гузом на ілбе, які нагадваў рог. У пераносным сэнсе падобная мянушка магла адносіцца да моцнага, дужага, альбо ўпартага чалавека. Вядома таксама, што ражком звалі табакерку ў форме рога. У народзе казалі: «Хлеб братэрскі, а ражок (тытунёвы) свой». У гэтым выпадку мянушка Ражок магла належыць заўзятаму курцу, альбо чалавеку, які рабіў ражкі. Акрамя таго, існаваў музычны інструмент ражок, які асабліва любілі пастухі. У вёсках ражком звалі пасудзіну з вузкім гарлачыкам, на які надзявалі соску і з якога кармілі немаўлят. Такім чынам, Ражком маглі празваць музыку або дзіця, якога доўга кармілі з дапамогай ражка.

Ракіцкі – прозвішча Ракіцкі ўтварылася ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў. Асновай прозвішча Ракіцкі паслужыла мірское імя Ракіта. Прозвішча Ракіцкіўтварылася ад нецаркоўнага імя Ракіта. Да ўводзін на Русі хрысціянства называць дзіця імем, якое ўяўляла сабой назву расліны, было вельмі распаўсюджанай традыцыяй. Гэта адпавядала язычніцкім уяўленням чалавека аб міры. Старажытнарускі чалавек, які жыў па законах прыроды, сам уяўляў сябе часткай прыроды. Спрадвеку ракіта лічылася знакам пакоры. Таму, даючы немаўляці такое імя, як Ракіта, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзены абраны прадстаўнік расліннага міру. Прозвішча Родзін (роднасныя прозвішчы: Радзівонаў, Радчук, Радзіхін, Радзінкоў) паходзіць ад памяншальных формаў (Родзя) імя Радзівон (з грэч. – «жыхар выспы Радос»; з лац. – «ружовы») або Ірадзівон – «герой» (грэч.). Нельга не ўлічваць сувязь гэтага прозвішча і са словам «нарадзіць», у значэнні «сваяк, родны, адзінакроўны». Аднак больш верагодным уяўляецца першы варыянт.

Рыве – прозвішча Рыве мае даволі цікавую гісторыю паходжання і адносіцца да распаўсюджанага тыпу французскіх прозвішчаў. Носьбіты французскіх прозвішчаў у асноўным паходзяць ад французскіх эмігрантаў часоў рэвалюцыі 1789 г. або ад палонных салдатаў напалеонаўскага войска, пакінутых у Расіі. Пазней да іх ліку далучыліся настаўнікі французскай мовы і танцаў, рэстаратары, вінатаргоўцы і іншыя пастаўшчыкі тавараў і паслуг для вышэйшых саслоўяў. Прозвішча Рыве, верагодна, паходзіць ад французскага слова rive – «бераг, рака». Паводле гэтага, можна выказаць здагадку, што заснавальнік роду Рыве пражываў на беразе ракі. Па іншай версіі, у аснове гэтага прозвішча ляжыць стара-французскае слова rivet – «невялікі цвік або болт». У такім разе, продак чалавека па прозвішчы Рыве мог працаваць з металамі або быць высокім і худым.

Рымашэўскі – прозвішча Рымашэўскі ўтворана ад мянушкі Рымаш, якая паходзіць ад украінскага назоўніка «римач», што ў перакладзе на рускую мову азначае «дрэнны, бясталентны паэт». Верагодна, такой мянушкай назвалі паэта, які не валодае талентам. Такім чынам, гэтая мянушка адносіцца да так званых «прафесійных» найменняў, якая ўказвае на род дзейнасці чалавека. Паводле іншай, менш праўдападобнай версіі, мянушка Рымаш паходзіць ад літоўскага слова rimtis – «спакой, цішыня». У гэтым выпадку, падобную мянушку мог атрымаць вельмі ціхі, ураўнаважаны чалавек. Акрамя таго, існуе гіпотэза, па якой Рымаш — гэта форма хрысцільнага мужчынскага імя Рыма, што ў перакладзе з грэчаскай мовы азначае «ачышчэнне».

С

Сабаленка – прозвішча Сабаленка вядзе свой пачатак адмянушкі Собаль. Хутчэй за ўсё, продак уладальніка гэтага прозвішча быў паляўнічым на пушных звяроў або купцом, які таргаваў  сабалінымі мяхамі. Таксама магчыма, што чалавека празвалі Собалем за якое-небудзь знешняе падабенства з гэтым звярком. Па іншай версіі, у аснове прозвішча ляжыць не мянушка, а мірское імя Собаль. Даючы дзіцяці такое імя, як Собаль, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі надзелена гэтая жывёла.

Савіцкі – прозвішча Савіцкі паходзіць ад хрысцільнага мужчынскага імя Сава, якое ў перакладзе са старажытнаяўрэйскай мовы азначае «старац». Хутчэй за ўсё, заснавальнік роду Савіцкіх атрымаў ад сваіх бацькоў гэтае імя ў гонар аднаго з святых заступнікаў, а іх у гісторыі хрысціянства налічана 25. Традыцыя зваць дзіця ў гонар святога — гэта не толькі следства хрысціянізацыі Русі, калі падчас афіцыйнай цырымоніі вадохрышча чалавек атрымліваў ад святара хрысцільнае імя, але і як праява духоўнасці, ісцінай веры і шанавання святых канонаў.

Сазановіч – асновай прозвішча Сазановіч паслужыла мірское імя Сазан. Прозвішча Сазановіч паходзіць ад нехрысцільнага імя Сазан, магчыма, дадзенага па назве рыбы. Да ўводзін на Русі хрысціянства называць дзіця імем, якое ўяўляе сабой назву жывёлы або расліны, было вельмі распаўсюджанай традыцыяй. Даючы дзіцяці такое імя, як Сазан, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала яго як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзены абраны прадстаўнік жывёльнага свету. Аднак ёсць і іншая версія. Паводле яе, асновай для прозвішча паслужыла імя Сазон (ад грэчаскага Созонт – “які ратуе”). У “акаючых” гаворках замацавалася яго форма Сазон. Ёсць таксама гіпотэза паходжання прозвішча Сазановіч ад дыялектнага “созон” – “нядобры чалавек”, аднак яна выглядае менш праўдападобна. Сазан, з часам атрымаў прозвішча Сазановіч.

Сакаловіч – прозвішча Сакаловічвядзе свой пачатак ад мянушкі Сокал. Мянушка Сокал вядзе свой пачатак ад аналагічнага назоўніка са значэннем «драпежная птушка з моцнай дзюбай і доўгімі вострымі крыламі». Да ўводзін хрысціянства дзяцей часта называлі мянушкамі, якія ўяўлялі сабой назвы жывёл або раслін.  Даючы немаўляці такую мянушку, як Сокал, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзены абраны прадстаўнік жывёлы або расліннага міру. Сокал спрадвеку лічыўся знакам смеласці і адвагі, адчайнасці. Як правіла, гэтыя якасці прыпісваюць у першую чаргу ваярам, а таму сокал быў і ўвасабленнем вайны. У прымаўку ўвайшлі такія выразы, як «зоркі, як сокал», «ясны сокал», якія сведчаць аб адметных характарыстыках гэтай птушкі.

Саковіч – прозвішча Саковіч утворана ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу польска-беларускіх прозвішчаў. Асновай прозвішча Саковіч паслужыла царкоўнае імя Ісаак. Імя Сак, верагодна, з’яўляецца кароткай формай хрысціянскага мужчынскага імя біблейскага паходжання – Ісаак, якое ў перакладзе са старажытнаяўрэйскага азначае «той, хто смяецца». Гэтае імя другога патрыярха яўрэйскага народа, які згадваваўся ў Старым запавеце.

Салаўёў – асновай прозвішчы Салаўёў паслужыла мірское імя Салавей, якое паходзіць ад назоўніка «салавей». Да ўводзін на Русі хрысціянства дзяцей часта называлі мянушкамі, якія ўяўлялі назвы жывёл і раслін. Салавей – пявучая птушка, голас якой у славянскай народнай творчасці лічыцца пеўчым эталонам. Таму, даючы дзіцяці такое імя, як Салавей, бацькі жадалі, каб прырода ўспрымала яго як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі нададзены абраны прадстаўнік жывёльнага свету. Магчыма, што з імем Салавей звязвалася надзея на тое, што ў будучыні дзіця выявіць сябе як таленавіты спявак.

Сальмановіч – прозвішча Сальмановічмае даволі цікавую гісторыю паходжання. Вялікая частка іўдзейскіх прозвішчаў стала вытворнымі ад асабістых імёнаў. Як правіла, пры нараджэнні яўрэям даваліся старажытнаяўрэйскія, у асноўным біблейскія імёны, якія пасля былі прынятыя грэчаскай праваслаўнай царквой і такім чынам трапілі да славян. Пры гэтым не ўсе біблейскія імёны ўвайшлі ў хрысціянскую традыцыю, некаторыя з іх захаваліся ў цяперашні час толькі ў складзе яўрэйскіх прозвішчаў. Так, прозвішча Сальмановіч вядзе свой пачатак ад імя Сальман, адной з формаў мужчынскага імя Саламон, якое ў перакладзе са старажытнаяўрэйскага азначае «які жыве, благанадзейны, шчаслівы». Гэтае імя насіў біблейскі мудрэц, цар Саламон, трэці яўрэйскі цар.

Сасім – прозвішча Сасім утворана ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу беларускіх прозвішчаў. Асновай прозвішча Сасім паслужыла царкоўнае імя Засім, якое з’яўляецца беларускай формай хрысцільнага мужчынскага імя Засім. Імя Засім утварылася ад грэчаскага Zosimos, што ў перакладзе на рускую мову азначае «подпоясываться». Хутчэй за ўсё, заснавальнік роду Сасім быў выхадцам з працоўнага або сялянскага асяроддзя. Такая здагадка тлумачыцца тым, што прозвішчы, утвораныя ад поўнай формы імя, мелі ў асноўным сацыяльныя верхавіны, шляхта, або сем’і, якія карысталіся ў дадзенай мясцовасці вялікім аўтарытэтам, прадстаўнікоў якіх суседзі паважліва клікалі поўным імем, у адрозненне ад іншых саслоўяў, якія зваліся, як правіла, памяншальнымі, вытворнымі, штодзённымі імёнамі. Паводле іншай версіі, прозвішча Сасім утворана ад мянушкі Сас. Існуе некалькі варыянтаў тлумачэння яго этымалогіі. Па адной з версій, прозвішча мае ўкраінскае паходжанне і ўтворана ад слова «сас» — «рыжы таракан, прусак». Хутчэй за ўсё, мянушка Сас паказвала на знешнія асаблівасці чалавека: вусы і валасы рыжага колеру.

Сафронаў – асновай прозвішча Сафронаў паслужыла царкоўнае імя Сафрон. Нярэдка старажытныя славяне да імя нованароджанага далучалі імя яго бацькі, пазначаючы тым самым прыналежнасць да вызначанага роду. Дадатак жа да імя чалавека ў выглядзе імя па бацьку дапамагаў вырашаць праблему ідэнтыфікацыі. Мужчынскае імя Сафрон з’яўляецца фанетычным варыянтам імя Сафрон, якое ўзнікла пад уплывам паўднёвых «акаючых» гаворак. Сафрон уяўляе сабой народную форму кананічнага імя Сафроній, якое ў перакладзе з грэчаскага азначае «разважлівы».

Сержан – па ўсёй верагоднасці, прозвішча Сержан утворана ад аналагічнага імя. Імя Сержанперсідскага паходжання. Яно з’яўляецца састаўным і паходзіць ад двух слоў: «сер», што ў перакладзе з персідскага на рускую мову азначае «глава, цар», і «жан» («джан») – «душа». Магчыма, называючы дзіця імем Сержан, бацькі жадалі яму ў будучыні ўлады, славы і багацця. Яны жадалі, каб у яго склалася шчаслівае і благанадзейнае жыццё.

Сіліцкі – прозвішча Сіліцкі ўтварылася ад аналагічнай мянушкі, якая паходзіць ад назвы мясцовасці Сілічы (Беларусь) або Сілец (Украіна). Адпаведна, выхадзец з селішча з падобнай назвай атрымаў мянушку Сіліцкі. У выніку ўтварылася мянушка Сіліцкі ад тапоніма Сілічы, цяжкавымаўляемае спалучэнне гукаў «чск» перайшло ў зручнейшае спалучэнне гукаў «цк».

Сінкевіч – прозвішча Сінкевіч (роднаснае прозвішча — Сянкевіч) утварылася ад мянушкі Сенкей, якая паходзіць да літоўскага слова senka – «вычэрпвацца, высыхаць». Паводле гэтага, мянушка Сенкей, якая паслужыла асновай для прозвішча, магла паказваць на чэрствы, нячулы характар продка. Таксама Сенкеем маглі празваць чалавека, які пражываў каля крыніцы, якая высахла, у такім разе, яна была звязана з месцам жыхарства заснавальніка роду. Гэта былі прыналежныя прыметнікі з суфіксамі –ук /-юк, -віч, першапачаткова паказвальныя на мянушку бацькі. Сенкей, з часам атрымаў прозвішча Сінкевіч.

Скаскевіч – прозвішча Скаскевіч утварылася ад мянушкі Скаска, якая з’яўляецца фанетычным варыянтам слова «казка». Яно, у сваю чаргу, мае значэнне «выдуманы аповед, небывалая і нават нязбытная аповесць, паданне». Такім чынам, можна выказаць здагадку, што гэтая мянушка адносіцца да ліку такзваных «прафесійных» найменняў, якія паказваюць на род дзейнасці продка. Хутчэй за ўсё, ён быў казачнікам і ўмеў добра распавядаць такія гісторыі. Існуе таксама яшчэ адно значэнне слова «казка» – «усякае дзелавое паказанне, тлумачэнне, адказ падсуднага, прамовы сведак, справаздача аб выпадку, аб здарэнні». У такім разе продак роду Скаскевіч мог працаваць у судзе і пісаць казкі.

Станкевіч – асновай прозвішча Станкевіч паслужыла мірское імя Станко. Прозвішча Станкевіч мае ўкраіна-

беларускае або польскае паходжанне, на што паказвае суфікс –віч. Прозвішча паходзіць ад каталіцкага мужчынскага імя Станіслаў, якое перакладаецца на рускую мову як “які стаў слаўным”. У аснове ж прозвішча ляжыць яго форма – Станко. Гэта былі прыналежныя прыметнікі з суфіксамі віч, -чук, -скі, -цкі, першапачаткова паказвальныя на імя раздзела сямейства. Такім чынам, нашчадак чалавека, які валодае імем Станко, з часам атрымаў прозвішча Станкевіч.

Стасько – прозвішча Стасько адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Станіслаў. Пасля 988 г. кожны славянін падчас афіцыйнай цырымоніі вадохрышча атрымліваў ад святара хрысцільнае імя. Мужчынскае хрысцільнае імя Станіслаў у перакладзе са старажытнаславянскага азначае «стаць хвалебным». У аснову прозвішча легла вытворная форма імя, распаўсюджаная на Украіне і Беларусі – Стась. Аднак не выключана, што Стась – гэта вытворная форма імя Анастасій (грэчаскае, “уваскрэшаны”) або Стахій (грэчаскае, «колас»). Хутчэй за ўсё, заснавальнік роду Стасько быў чалавекам з простага саслоўя. Справа ў тым, што прозвішчы, утвораныя ад поўнай формы імя, мелі ў асноўным сацыяльныя верхавіны, шляхта, або сем’і, якія карысталіся ў дадзенай мясцовасці вялікім аўтарытэтам, прадстаўнікоў якіх суседзі паважліва клікалі поўным імем, у адрозненне ад выхадцаў з іншых саслоўяў, якіх звалі, як правіла, памяншальнымі, вытворнымі, штодзённымі імёнамі.

Страх – прозвішча Страхутворана ад аналагічнай мянушкі. Яна вядзе свой пачатак ад назоўніка «страх», значэнне якога «боязь, нясмеласць, моцная асцярога, трывожны стан душы ад спалоху, ад пагражальнага або ўяўнага бедства». Верагодна, мянушка Страх утрымоўвала ўказанне на асаблівасці характару і паводзіны заснавальніка прозвішча (нясмелы, небяспечны, баязлівы). Магчыма таксама, што ў аснове прозвішча Страх ляжыць не мянушка, а мірское імя Страх, якое выконвае такзваную ахавальную функцыю і што выкарыстоўвалася ў якасці засцярогу. Паводле звычаю, які існаваў на Русі, падобныя імёны прысвойваліся дзецям з мэтай абароны ад злых сіл. Для таго, каб не спакушаць лёс і адвесці зло, дзецям даваліся імёны са значэннем супрацьлеглым таму, што чакалі або жадалі бацькі для дзяцей. У дадзеным выпадку, спадзеючыся мець адважнага  хлопчыка, бацькі назвалі яго Страхам.

Страшынскі – прозвішча Страшынскі ўтворана ад мянушкі Страх, якая, верагодна, паходзіць ад украінскага дзеяслова «страхати» – «палохаць». Верагодна, так звалі чалавека, які сваім выглядам, сваімі дзеяннямі, вялікай сілай, магутнасцю выклікаў у іншых пачуццё страху. Напрыклад, мянушку Страх мог атрымаць чалавек з суровым характарам або  разбойнік, якога ўсе баяліся. Аднак магчыма, што ў аснове гэтага прозвішча ляжыць слова «страхаться» – «баяцца». У такім разе мянушку Страх атрымаў баязлівы, нясмелы чалавек або палахлівае дзіця.

Стрыга – прозвішча Стрыга вядзе свой пачатак ад мянушкі Стриго, якая ўтворана ад дзеяслова «стригти», якое ў перакладзе азначае «зрэзваць нажніцамі канцы, вярхі, махру, валасы, поўсць». Такая мянушка адносіцца да  «прафесійных» найменняў, якая  ўказвае на род дзейнасці чалавека. Можна выказаць здагадку, што заснавальнік роду Стрыга быў альбо цырульнікам, альбо краўцом, альбо садоўнікам.

Сушчэўскі – прозвішча Сушчэўскі ўтварылася ад мянушкі Сущ, якая паходзіць ад дыялектнага слова «сущ, сущик» – «вяленыя, сухія сняткі і іншая дробная рыбка (у перавазе акунь і ёрш)». Паводле гэтага, Сушчом маглі празваць рыбака і аматара сушанай рыбы. Хутчэй за ўсё, прозвішча Сушчэўскі першапачаткова ўтварылася ў Расіі, пра што сведчыць характэрны суфікс -еў. З часам, верагодна, род Сушчэўскіх пераехаў на тэрыторыі Украіны або Беларусі, дзе і адбылася трансфармацыя прозвішча шляхам дадання суфікса –скі.

Сцепаненка – прозвішча Сцепаненка ўтварылася ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў. Асновай прозвішча Сцепаненка паслужыла царкоўнае імя Сцяпан. Прозвішча Сцепаненкаўтварылася ад кананічнага мужчынскага імя Стэфан, якое было ўтворана ад старажытнагрэчаскага слова “stefane” – “вянок”. Бо старажытнарускай мове гук “ф” не быў уласцівы, гэтае імя ў паўсядзённай прамове прамаўлялі як Сцяпан. Такім чынам, нашчадак чалавека, які валодае імем Сцяпан, з часам атрымаў прозвішча Сцепаненка.

Сялюк – прозвішча Сялюк вядзе свой пачатак ад мянушкі Селюк. Мянушка Селюк паходзіць ад аналагічнага ўкраінскага слова, якое перакладаецца як «аднавясковец» – «які паходзіць з аднаго сяла з кім-небудзь, які жыве ў адным сяле з кім-небудзь». Паводле гэтага, такую мянушку мог атрымаць карэнны жыхар сяла.

Т

Танееў – прозвішча Танееў, хутчэй за ўсё, утварылася ад імя Таней. Яно з’яўляецца варыянтам мужчынскага імя Танай. Найменне Танай бярэ пачатак ад татарскага намінальнага «тан» са значэннем «світанак, ранішні світанак». Кампанент –ай з’яўляецца афіксам, які часта выкарыстоўваецца пры ўтварэні імёнаў. Верагодна, імя Танай паказвае на час, у які дзіця з’явілася на свет. Бацькі маглі назваць Танаем дзіця, якое нарадзілася раніцай. Таней, з часам атрымаў прозвішча Танееў.

Тапуць – хутчэй за ўсё, мянушка Тапуць паходзіць ад літоўскага слова tapti – «стаць; зрабіцца», альбо tapyti – «пісаць фарбамі». Такім чынам, Тапуцем маглі зваць мастака. Менш верагодна, што ў аснове гэтага прозвішча ляжыць беларускі дзеяслоў «таптаць» — «таптаць». У гэтым выпадку мянушку Тапуць мог атрымаць шумны або ўпарты чалавек. Наяўнасць літоўскага кораня ў беларускім прозвішчы лёгка патлумачыць: у Беларусі заўсёды былі цесныя сувязі з Літвой, г.зн. гэтыя дзяржавы блізкія тэрытарыяльна.

Тоўкун – прозвішча Тоўкун вядзе свой пачатак ад мянушкі Товкун, якая паходзіць ад аналагічнага намінальнаму – украінскаму варыянту слова «толкун». Так даўней зваўся пест – стрыжань для таўчэння або расцірання чаго-небудзь. У пераносным значэнні тоўкунам таксама звалі някемлівага чалавека. Такім чынам, заснавальнік роду Тоўкунмог быць працоўным, які займаўся таўчэннем чаго-небудзь, або майстрам па вырабе пестаў, альбо ж чалавека, які з цяжкасцю засвойваў новую інфармацыю.

Трацьяк – у аснову прозвішча Трацьяк легла мірское імя Трацьяк. Справа ў тым, што царкоўныя імёны першапачаткова ўспрымаліся старажытнымі славянамі як чужародныя, паколькі іх гучанне было нязвыклым для рускага чалавека. Да таго ж, хрысцільных імёнаў было параўнальна трохі, і яны часта паўтараліся, ствараючы тым самым цяжкасці ў зносінах паміж людзьмі. Таму старажытныя славяне вырашалі праблему ідэнтыфікацыі шляхам далучэння мірскога імя да царкоўнага. Гэта дазваляла ім не толькі лёгка вылучыць чалавека ў грамадстве, але і пазначыць яго прыналежнасць да вызначанага роду. Паводле старажытнай славянскай традыцыі двуіменнасці мірское імя служыла своеасаблівай засцярогай, якое абараняла чалавека ад нячыстай сілы. Прозвішча Трацьяк паходзіць ад шырока распаўсюджанага даўней нецаркоўнага імя Трацьяк. Звычайна так звалі трэцяе дзіця ў сям’і, калі гэта быў хлопчык. Гэтае прозвішча сустракаецца ў розных месцах краіны, але часцей на Поўначы.

Трусь – асновай прозвішча Трусь паслужыла мірское імя Трусь. Мірское імя паходзіць ад аналагічнага назоўніка са значэннем «кролік» (невялікая жывёла, якую разводзяць дзеля мяса, пуху і шкурак). Да ўвядзення на Русі хрысціянства, дзецям давалі імёны жывёл і гэта была вельмі распаўсюджаная традыцыя. Гэта адпавядала язычніцкім паданням чалавека аб свеце. Старажытнарускі чалавек, які жыў па законах прыроды, сам прадстаўляў сябе яе часткай. Даючы дзіцяці такое імя, як трусь, бацькі хацелі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі надзелены трус. Магчыма таксама, што ў аснове прозвішча Трусь ляжыць не мірское імя, а мянушка Трусь – так маглі празваць чалавека, які займаўся развядзеннем трусоў.

Тупека – прозвішча Тупека з’яўляецца фанетычным варыянтам прозвішча Тупік, якое паходзіць ад мянушкі Тупік, што ўтворана ад слова «тупік», гэта значыць «месца, дзе няма скразнога праезду». Па іншай версіі, дадзеная мянушка паходзіць ад дзеяслова «тупіць», гэта значыць «станавіцца менш вострым». Тупік лягло ў аснову прозвішча Тупека.

Тур – асновай прозвішча Тур паслужыла мірское імя Тур. Прозвішча Тур паходзіць ад мужчынскага імя Тур, гэта адно з самых любімых уласных імёнаў у старажытных славян, якое паходзіць ад назвы вымершага за апошнія гады дзікага быка. Тур лічыўся ў славян святой жывёлай, таму яго імя выкарыстоўвалася ў якасці засцярогі. Не выключана, што прозвішча звязана з дыялектнымі словамі «тура» – «рослы, высокі», і «Туравай» – «хуткі,  спрытны». У гэтым выпадку, яно паказвала на пэўныя рысы характару яе ўладальніка. Такім чынам, нашчадак чалавека, які валодае імем Тур, з часам атрымаў прозвішча Тур.

Ф

Фамін – асновай прозвішча Фамін паслужыла царкоўнае імя Фама. Фама – адзін з дванаццаці апосталаў. Па адной з версій, ён быў падобны на Ісуса Хрыста, за што яго і назвалі Дзідзімом («близнец»). Фомкам таксама называлі ашуканца, злодзея, махляра. Верагодна, адно з гэтых значэнняў таксама магло легчы ў аснову прозвішча.

Х

Халімончык – асновай прозвішча Халімончык паслужыла царкоўнае імя Філімон. Імя Халімон уяўляе сабой прастамоўны ўкраінска-беларускі варыянт імя Філімон, якое ў перакладзе з грэчаскага азначае «каханы». У гісторыі праваслаўя вядома дзевяць святых заступнікаў гэтага імя. На Русі лічылася, што калі даць дзіцяці імя святога ці пакутніка, яго жыццё будзе добрым і светлым ці ж насупраць цяжкім, таму што існуе нябачная сувязь паміж імем і яго святым заступнікам.

Хвастэнка – асновай прозвішча Хвастэнкапаслужыла мірское імя Хвост, якое вядзе свой пачатак ад назоўніка “хвост”. Падобныя імёны, утвораныя ад назваў частак цела жывёл або частак раслін, былі шырока распаўсюджаныя на Русі. Прозвішчы з коранем “хвост”, вельмі старажытныя. Характэрны суфікс -энка паказвае на ўкраінскае паходжанне прозвішча Хвастэнка.

Хілінскі – прозвішча Хілінскі ўтворана ад імя ўласнага і адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў. Асновай прозвішча Хілінскі паслужыла мірское імя Хіля. Існуюць дзве версіі паходжання прозвішча Хілінскі. Па адной з іх, гэтае прозвішча ўтворана ад мянушкі “Хілы”: так маглі называць слабога, хваравітага чалавека. Паводле іншай, больш праўдападобнай версіі, у аснове прозвішча ляжыць імя Хіля (украінскі варыянт імя Філя – кароткай формы многіх мужчынскіх імёнаў, такіх як Філімон, Філіп, Феафіле і іншых). На ўкраінскае паходжанне прозвішча Хілінскі паказвае і суфікс -скі. Гэта былі прыналежныя прыметнікі з суфіксамі –оў, -еў, -ін, -ск, першапачаткова якія паказваюць на імя кіраўніка сямейства. Такім чынам, нашчадак чалавека, які валодае імем Хіля, з часам атрымаў прозвішча Хілінскі.