Першая частка (ад літары А да літары З)

Другая частка (ад літары З да літары М)

Трэцяя частка (ад літары М да літары Х)

Чацвёртая частка (Ц – Я):

Ц

Царык – прозвішча Царык паходзіць ад аналагічнай мянушкі, якая ўтворана ад намінальнага «цар» – «адзін з славянскіх тытулаў манарха, звычайна асацыіруецца з вышэйшай вартасцю імператара». Такое гучнае найменне бацькі маглі даць нованароджанаму сыну, жадаючы яму славы і магутнасці. Так бедны сялянскі хлопец станавіўся Царом, а яго дзеці і ўнукі пасля атрымалі прозвішча Царык. Акрамя таго, мянушкай Царык аднавяскоўцы ў насмешку называлі вельмі беднага селяніна, які не меў «ні кала ні двара», або напышлівага, уладнага чалавека, з часам атрымаў прозвішча Царык.

Цыбоўскі – прозвішча Цыбоўскі ўтворана ад аналагічнай мянушкі, якая, верагодна, вядзе свой пачатак ад назвы вёскі Цыбава Валагодскай вобласці Сакольскага раёна. Згодна з гэтым, магчыма, што заснавальнік роду Цыбоўскіх быў выхадцам гэтых месцаў. Таксама магчыма, што прозвішча Цыбоўскі ўтворана ад мянушкі Цыб, якое паходзіць да слова «цыба». У розных гаворках Цыбам называлі невысокага і поўнага чалавека, а таксама задзіру. Такім чынам, верагодна, што мянушка Цыб паказвала на знешнія асаблівасці або асаблівасці паводзін продка. У гэтым выпадку, прозвішча Цыбоўскі ўяўляе сабой імя па бацьку другога парадку: Цыбоўскі – сын Цыбава і ўнук Цыба. З часам атрымаў прозвішча Цыбоўскі.

Ш

Шабановіч – прозвішча Шабановіч, верагодна, утворана ад мянушкі Шабан, якое адбылося ад выказвання: “Шабан!”, Які азначае “даволі, стой, хопіць, поўна” (тое самае, што і “шабас”). Аднак не выключана, што прозвішча Шабановіч мае ўсходнія карані і вядзе свой пачатак ад мужчынскага імя Шабан, якое сустракаецца ў шматлікіх цюркскіх народаў, якія прынялі іслам. Гэта імя паходзіць ад арабскай назвы восьмага месяца месяцовага календара – saban. Звычайна так называлі хлопчыкаў, якія нарадзіліся ў гэтым месяцы. Магчыма таксама, што ў аснове імя Шабан ляжыць арабскае слова shaban, якое ў перакладзе на рускую азначае «сыты, багаты». Шабан лягло ў аснову прозвішча Шабановіч. Шабан, з часам атрымаў прозвішча Шабановіч.

Шапель – прозвішча Шапель утворана ад аналагічнай мянушкі, якая паходзіць ад паўднёва-нямецкага schapel – «пакрытая галава» ад стара-французскага chapel – «вянок з травы ці кветак». Ад гэтага слова таксама ўтворана сучаснае французскае слова chapeau – «капялюш». Згодна з гэтым, такую мянушку мог атрымаць майстар, які займаўся пашывам капелюшоў або той, хто часта насіў капялюш.

Шлык – прозвішча Шлыкаў вядзе свой пачатак ад мянушкі Шлыкаў. У аснове прозвішча Шлыкаў ляжыць аналагічная мянушка. Яно ўтворана ад слова “Шлыкаў”, якое мае значэнне “старадаўні галаўны ўбор рускіх замужніх сялянак, род наміткі, або шапка канічнай формы”. У XIX ст. слова “Шлыкаў” набыло неўхваляльнае іранічнае адценне насмешкі за старамоднасць. Аб такіх людзях у даўніну казалі: “Растегаем апрануўся, ды Шлыкаў набакір”, “узяўшы Шлыкаў, ды ў падваротню шмыгель”. Гэта магло паслужыць прычынай з’яўлення мянушкі Шлыкаў. Таксама, такую мянушку маглі даць чалавеку, які шыў галаўныя ўборы.

Шпакоўскі – асновай прозвішча Шпакоўскі паслужыла мірское імя Шпак.Прозвішча Шпакоўскі ўтворана ад мірскага імя Шпак, якое паходзіць ад польскага «szpak», гэта значыць «шпак». У даўніну называць дзіця імем, якое ўяўляе сабой назву жывёлы ці расліны, было вельмі распаўсюджанай традыцыяй. Гэта адпавядала язычніцкім паданням чалавека аб свеце. Старажытны чалавек, які жыў па законах прыроды, сам прадстаўляў сябе яе часткай. Даючы такія імёны, як, напрыклад, Воўк, Вавёрка, Салавей, Каліна, бацькі хацелі, каб прырода ўспрымала дзіця як сваё, каб да яго перайшлі тыя карысныя якасці, якімі надзелены прадстаўнік жывёльнага ці расліннага свету. Шпак, з часам атрымаў прозвішча Шпакоўскі.

Шпілеўскі – прозвішча Шпілеўскі вядзе свой пачатак ад мянушкі Шпіль. Мянушка Шпіль паходзіць ад слова «шпіль». Гэтае слова лягло ў аснову мянушкі ў адным з наступных значэнняў. Звычайна «шпілем» або «шпількай» называлі спіцу, шпільку, драцяную відэльку для жаночай прычоскі. Таксама шпілем абазначаўся адзін з узораў рускіх капелюшоў. Адпаведна, мянушку Шпіль мог атрымаць шпільны майстар або прадавец шпілем. Акрамя таго, слова «шпіль» мела значэнне «вялікі цвік». Звычайна такімі цвікамі прышывалі судоў ашалёўку. «Шпіль» – гэта яшчэ і стаялыя брамы для ўздыму якара і іншых цяжараў. Не выключана, што мянушка Шпіль паходзіць ад дзеяслова «шпіліць», гэта значыць «дакараць хітрыкаў». Так, хутчэй за ўсё, маглі даць мянушку яхіднаму чалавеку. Пазней мянушка Шпіль атрымала прозвішча Шпілеўскі.

Шутовіч – прозвішча Шутовіч утворана ад мянушкі Шут, якая ўтрымлівала ўказанне на прафесію продка: камічны акцёр, шут. Без шутоў не абыходзіўся ні адзін кірмаш, арыстакраты мелі прыгонных шутоў, цары – прыдворных шутоў, сярод якіх былі і  вядомыя. Пазней мянушка Шут набыла адмоўнае адценне і так сталі называць крыўляку. Хутчэй за ўсё, прозвішча Шутовіч першапачаткова ўзнікла ў Расіі, аб чым сведчыць характэрны суфікс -ов. З часам род Шутовіч пераехаў на тэрыторыю Украіны або Беларусі, дзе і адбылася трансфармацыя прозвішча шляхам дадання суфікса-іч.

Шчасны – асновай прозвішча Шчасны паслужыла мірское імя Шчасны. Мірское імя Шчасны ўтворана ад назоўніка «шчасце» са значэннем «поспех». Верагодна, што бацькі назвалі так сваё дзіця, жадаючы яму шчаслівага лёсу. Даючы хлопчыку такое імя, сям’я хацела, каб у яго жыцці не было гора, смутку і трывог, а прысутнічалі толькі спакой і задаволенасць. Магчыма таксама, што прозвішча Шчасны ўтворана ад мянушкі Шчасны – так маглі празваць чалавека, які адрозніваўся тым, што ўсё ў яго выходзіла стройна і добра, таму навакольныя звалі яго шчаслівым, гэта значыць Шчасным.

Шыманскі – прозвішча Шыманскі ўтворана ад мянушкі Шыман. Яно, у сваю чаргу, паходзіць ад слова «syman», г.зн. “тоўсты”, сустракаецца ў цюркскіх мовах: крымска-татарскай, турэцкай і інш. Такім чынам, гэтае прозвішча змяшчае ўказанне на пэўныя знешнія асаблівасці продка. Варта адзначыць, што ў даўніну паўната не лічылася чымсьці ганебным, а, наадварот, паказвала на здароўе і дабрабыт. Шыман, з часам атрымаў прозвішча Шыманскі.

Ю

Юрын – асновай прозвішча Юрын паслужыла царкоўнае імя Георгій. Прозвішча Юрын паходзіць ад хрысцільнага мужчынскага імя Юры, якое, у сваю чаргу, уяўляе сабой славянскую форму імя Георгій (у перакладзе са старажытнагрэчаскай – “земляроб»). Некаторыя навукоўцы прытрымліваюцца думкі, што імя Юрый утварылася ад Юрги – формы, якую ў скандынаўскіх краінах прыняло кананічнае імя Георгій. Акрамя таго, існуе версія, што ў аснове імя Юрый ляжыць імя славянскага бога Ярыла. Паводле іншай версіі, прозвішча Юрын утварылася ад мянушкі Юра. Магчыма, яно паходзіць ад дзеяслова «юрить» – «спяшацца, кідацца, мітусіцца, спяшацца», корань з гэтым значэннем захаваўся ў прыметніку вёрткі “юркий”. Таму можна выказаць здагадку, што Юрам называлі клапатлівага чалавека. Не выключана таксама, што мянушка Юра (юр) звязана з назоўнікам “юр” – “бачнае, узвышанае або бойкае месца». У такім выпадку прозвішча магло быць звязана з месцам жыхарства родапачынальніка Юрыных.

Юшкевіч – асновай прозвішча Юшкевіч паслужыла царкоўнае імя Юры. Юшко – распаўсюджаная на паўночным захадзе Расіі форма імя Юры, якое ў сваю чаргу паходзіць ад кананічнага імя Георгій (у перакладзе са старажытнагрэчаскай – “земляроб»). У народзе імя Георгій стала ўжывацца ў форме Ягор, а князі-варагі прынялі яго ў скандынаўскім варыянце Гюрги, які на рускай глебе і быў ператвораны ў Юры. Прозвішча Юшкевіч ўтворана з дапамогай суфікса -евіч, што паказвае на яе ўсходне-ўкраінскае паходжанне. Юры, з часам атрымаў прозвішча Юшкевіч.

Я

Янкоўскі – асновай прозвішча Янкоўскі паслужыла царкоўнае імя Ян. Прозвішча Янкоўскі ўтварылася ад імя Янок, польскай формы кананічнага імя Ян, роўнай рускай Іван. Імя мае старажытнаяўрэйскае паходжанне і перакладаецца на рускую мову як “Бог памілаваў”. Гэтае  імя было шырока распаўсюджана ў іудзейскай традыцыі. Яго насіў Ян Хрысціцель (Прадвеснік) – адзін з самых паважаных святых, які прадказаў прышэсьце месіі. У ліку роднасных прозвішчаў – Яначкіна, Януш, Янушкевіч, Янчэўскі, Янышаў, Яньшын і інш. Гэта былі прыналежныя прыметнікі з суфіксамі -ск/-цк, -віч, першапачаткова якія паказваюць на імя кіраўніка сямейства. Такім чынам, нашчадак чалавека, які валодае імем Янок, з часам атрымаў прозвішча Янкоўскі.

Ярашук – прозвішча Ярашук адносіцца да распаўсюджанага тыпу ўкраінскіх прозвішчаў і ўтворана ад хрысцільнага імя Ерафей. Пасля 988 г. кожны славянін падчас афіцыйнай цырымоніі хрышчэння атрымліваў ад святара хрысцільнае імя. Прозвішча Ярашук вядзе свой пачатак ад імя Ерафей, якое ўтворана ад старажытнагрэчаскай hieros – «святы» і theos – «бог». У аснову ж прозвішча легла заходнеславянская кароткая форма гэтага імя – Яраш. Прозвішча Ярашук ўтварылася пры дапамозе суфікса -ук. Першапачаткова ён меў наступныя значэнні: «маленькі», «малады чалавек», «сын». Таму Ярашук літаральна разумелася як «сын Яраша». Пазней старажытны суфікс -ук страціў сваё прамое значэнне і захаваўся толькі ў якасці фамільнага.