2 жніўня шасцёра добраахвотнікаў добраўпарадкавалі занядбаныя вайсковыя могілкі часоў Першай сусветнай вайны, што знаходзіцца каля Сіняй гары паміж вёскамі Падбярэзь, Мількаўшчына і Сіняя Гара на Валожыншчыне.

Ініцыятарам выступіў сябра дабрачыннага культурна-гістарычнага фонду памяці Першай сусветнай вайны “Крокі” Уладзімір Багданаў. Дата атрымалася сімвалічнай – крыху больш за 100 гадоў таму, 1 жніўня 1914 года, Нямеччына абвясціла вайну Расійскай імперыі, а 2 жніўня пачаліся першыя баявыя дзеянні.

– Могілкі пад Сіняй гарой адметныя помнікам, усталяваным нямецкімі войскамі яшчэ ў жніўні 1917 года. Ён зроблены з цэльнага каменю вышынёй каля 1,5 метраў, мае на пярэднім баку эпітафію і профіль жаўнера, – расказвае Уладзімір Багданаў. – Але доўгі час гэтыя пахаванні былі сумным, цяжкім месцам. Яшчэ дзесяць гадоў таму яны былі моцна раскапаныя і заваленыя дрэвамі. У апошнія гады сітуацыя пагоршылася: помнік быў павалены, а магутны каменны падмурак – вывернуты з зямлі. Па словах мясцовых жыхароў, гэта зрабілі “шукальнікі скарбаў” з дапамогай трактару. Доўгі час помнік праляжаў “тварам” да зямлі.

Удзельнікі цягам дня расчысцілі могілкі ад хмызу і паваленых дрэваў, перавярнулі помнік “тварам” дагары, закапалі раскапаныя магілы, пачысцілі і ўпарадкавалі надгробныя пліты. Іх было знойдзена 12, адна – разбітая на кавалкі. Таксама адзначылі помнік і надмагіллі  вянкамі і лампадамі, апісалі і адфатаграфавалі могілкі. На вялікі жаль, так і не была знойдзеная надгробная пліта з надпісам “Невядомыя рускія салдаты”, зафіксаваная на ранейшых фотаздымках месца.

– Мы зрабілі, што маглі, каб загаіць гэтую рану зямлі, – адзначае адзін з удзельнікаў дабраўпарадкавання  Барыс Шчука. – Верагодна, Сіняя гара ў даўнейшыя часы была месцам ушанавання памерлых – на гэта ўказвае эпітэт “сіняя”. Сіні колер у беларускіх тапонімах можа быць звязаны з архаічнымі ўяўленнямі пра тагасвет. Мы зрабілі так, каб гара і на сёння заставалася месцам шанавання памерлых, а не месцам іх знявагі, рабавання. Няхай большасць з тых, хто тут пахаваны, былі ў свой час ворагамі для гэтага краю. Але ж і да ворагаў, а пагатоў загінулых, варта ставіцца з павагай.”

Даведка “РГ”. У нямецкіх мапах Сіняя гара значыцца “Баварскай вышынёй”. На ёй размяшчаўся вялікі лагер нямецкіх войскаў – яна зрытая акопамі, хадамі, зямлянкамі, ёсць бетонныя ўмацаванні. Найбольш буйныя аперацыі тых часоў – Нарачская, Крэўская – месца не закранулі, але ж сітуацыя ў прыфрантавой зоне заўжды была напружаная, баявых сутыкненняў было даволі.

Могілкі да добраўпарадкавання. Фота Кастуся Міхалевіча.

Могілкі да добраўпарадкавання. Фота Кастуся Міхалевіча.

Помнік і дзве надгробныя пліты ляжаць у яміне. Фота Кастуся Міхалевіча.

Помнік і дзве надгробныя пліты ляжаць у яміне. Фота Кастуся Міхалевіча.

Уладзімір Багданаў спрабуе расчытаць эпітафію на галоўным помніку. Фота Кастуся Міхалевіча.

Уладзімір Багданаў спрабуе расчытаць эпітафію на галоўным помніку. Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Каля помнікаў і надмагілляў паставілі вянкі і лампады. Фота Кастуся Міхалевіча.

Каля помнікаў і надмагілляў паставілі вянкі і лампады. Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.

Фота Кастуся Міхалевіча.