На “круглым стале” “Рэгіянальнай газеты” для абмеркавання экалагічных правоў мы запрасілі настаўніцу з Ільі Алену Шачыкаву, гаспадара аграся­дзібы на Астравеччыне Аляксандра Дарашэвіча, дырэктара Цэнтра экалагічных рашэнняў у Мінску Яўгена Лабанава і журналіста і арганізатара экалагічных актыўнасцяў Аляксандру Парахню. Вядучай мерапрыемства была журналістка “РГ” Зоя Хруцкая.

Алена расказала, што насупраць яе дома чалавек на сваім участку паставіў дрэваапрацоўчы станок. Шум ад яго перашкаджае жыхарам, а дровы пасля купляюць у тым ліку мясцовыя жыхары.

Алена: Станок вельмі шумны. Побач гаспадар складвае цуркі, тры адзінкі тэхнікі – дарога ніякая. Ён прадае дровы тры гады. За гэты час у доме развяліся жукі-караеды. Жыву на гэтай вуліцы з дзяцінства, побач лес і рэчка. Мы прывыклі, што тут чыста і ціха, самі прыбіралі вуліцу граблямі, дзяцей прывучылі.

У нас ёсць непрацуючая ферма, дзе можна займацца гэтай працай. Ён адказвае, што тут прапісаны і рабіць бу­дзе, што хоча, і гэта не вытворчасць.

Аляксандр: А што сельсавет?

Алена: Старшыня паабяцаў, што дапаможа вырашыць пытанне. Можа, перанясуць станкі.

Аляксандр: Участак прызначаны для жылля. Калі ён наладзіў там шумную вытворчасць, то гэты ўчастак, хутчэй за ўсё, выкарыстоўваецца не па прызначэнні. І ён можа колькі заўгодна казаць, што гэта не вытворчасць, але ёсць нарматывы, колькі чалавек можа вырабіць з падсобнай гаспадаркі. Калі ідзе на продаж, то падаткі плаціць. Акрамя сельвыканкама варта звярнуцца ў санстанцыю – няхай замераюць шум працуючага станка.

Алена: У мяне таксама ёсць шэсць сотак, няўжо і я магу паставіць пілу і дровы секчы на продаж?

Алена Шачыкава.

Алена Шачыкава.

Аляксандр: Для вёсак і шматкватэрных дамоў такая праблема актуальная – правілы сумеснага пражывання. Некаторыя лічаць, што шум у вёсцы – гэта не страшна. Раней у вёсках быў стараста, які прыходзіў да такога “раблю, што хачу” і тлумачыў: у нас такія правілы, не падабаецца – пеўня пусцім. Гэта ўжо пагроза, але немагчыма было прыехаць і заводзіць свае парадкі.

Вядома, сельсавет зацікаўлены, каб ішлі падаткі, але трэба гэтаму чалавеку стварыць умовы, пры якіх ён не будзе перашкаджаць іншым. Аб’ядноўвайцеся ў змаганні.

Алена: Жывучы ў вёсцы, заўсёды заўважаю смецце, падбіраю, калі проста валяецца. А едзе мінчанін на крутой машыне – нават з аўто не выходзячы, кідае пакет і паехаў. Сабакі разрываюць, і застаецца куча бруду. Калі ідзеш па вёсцы, дзе жывуць мясцовыя, паўсюль чыста, ніхто не шуміць, глядзяць агарод. А мы жывём на ўскрайку, дзе многія прыезджыя.

Магчыма, думаюць, што ніхто не бачыць ці не паскардзіцца, і таму можна рабіць хоць што. Аднавяскоўцы падтрымліваюць мяне, але баяцца. Нібы я самая смелая, гаварыць гавораць, але скарджуся толькі я. Адно спадзяванне на моладзь, і мае вучні заў­сёды падтрымліваюць прапановы прыбраць берагі, і бацькі прывучаюць.

“РГ”: Аляксандр, вы жылі ў Мінску, а цяпер на хутары Астравецкага раёна. Згодны з параўнаннем гарадскіх і вясковых жыхароў?

Аляксандр: Вырас я ў вёсцы і меў розны досвед жыллёвых умоў. З суседзямі шанцавала не заўсёды, і гэта не залежала, мясцовыя людзі ці прыезджыя. Але часта выхаваныя так: тое, што за агароджай ці за сценамі, ужо не маё, на мяне не ўплывае, і пляваць, што пра мяне падумае сусед.

З-за такіх адносінаў я і шукаў дом на хутары, каб не рызыкаваць і не марнаваць жыццё на перавыхаванне сусе­дзяў. Я тры гады жыву на аграсядзібе, і хаця часта кажуць, што смецяць прыезджыя, па маім досведзе, асноўная частка смецця – ад мясцовых.

Мая праблема ў тым, што берагі ракі – суцэльная сметніца. Кажу мясцовым людзям ва ўзросце, ну, вы ж тут жывяце, чаму не прыбіраеце? Адказваюць: а, ну, гэта яшчэ з Савецкага Саюза! А хто ж тады жыў і смеціў, як не вы?!

Ладзілі там некалькі акцый прыборкі, але фізічна ніяк не можам усё прыбраць. Побач жывуць гаспадары яшчэ адной аграсядзібы, таксама з Мінска прыехалі. Яны заўсёды гатовыя дапамагчы. Сельсавет разводзіць рукамі, а мясцовыя не лічаць патрэбным прыбіраць. Яны не ўспрымаюць гэта сваёй праблемай. Тлумачу, што пасля вы здзіўляецеся, адкуль хвароб столькі ў саміх і дзяцей, дык вось адкуль!

Нядаўна рабілі забор вады на мікрапластык. Здавалася б, заказнік Сарачанскія азёры, а мікрапластык паўсюль. Смецце драбіцца, часцінкі трапляюць у ваду, а пасля вяртаюцца нам. А людзі ў хваробах шукаюць прычыны ў дактарах, хаця стварылі праблему самі.

Аляксандр Дарашэвіч. Фота Наталлі Тур.

Аляксандр Дарашэвіч. Фота Наталлі Тур.

Першыя разы мне казалі – ну, што там прыбіраць тыя берагі, і так чыста. А калі мы некалькі разоў запар вывезлі прычэпы смецця, гэта ўбачылі. Я прапанаваў раёну арганізаваць камісію ці групу, каб на месцы прыязджалі адразу ўсе зацікаўленыя: санстанцыя, лясгас, ахова прыроды. І комплексна ацанілі, якія праблемы, і на гэтым канкрэтным месцы навялі парадак. І жыхары будуць ведаць, што праз месяц-два камісія можа прыехаць да іх далей наводзіць парадак. Не ў нас там так кепска, а паўсюль!

Алена: Выведу на прыборку хоць пяць вучняў, яны пасля самі сочаць. Калі на прыбраным бутэлька валяецца – сам данясе да сметніцы. Яшчэ наш сусед паліць кару, уявіце сабе наступствы.

Аляксандр: Спальваючы пэўны аб’ём кары, ён выкідвае ў атмасферу шкодныя рэчывы. Ці можна гэта рабіць, а калі можна, то ў якім аб’ёме – гэта таксама рэгулюецца. Няхай праверыць санстанцыя і ахова прыроды. Магчыма, больш правільна кару не спальваць, а вывозіць у вызначанае  месца.

Яўген: Калі гэта вытворчасць, то для яе прадугледжаная санітарна-ахоўная зона. Для стандартнай лесапілкі гэта 100 метраў, але неабходна правяраць у кожным канкрэтным выпадку.

Я раю пісьмова звярнуцца ў райвыканкам, дзе вы просіце праверыць выкананне заканадаўства па пытаннях распара­джэння адходамі – утылізацыю кары, і ўвогуле комплексна прасачыць, што ў яго адбываецца з адходамі. Праверыць, ці прытрымліваецца санітарна-ахоўнай зоны, шумавога забруджвання, аховы працы і тэхнікі бяспекі. Лепш, каб зварот быў ад імя некалькіх жыхароў, заклапочаных, што на такім і такім участку працуе вытворчасць, звязаная з апрацоўкай дрэва.

Зыходзячы з таго, што вы расказваеце, там, напэўна, будуць парушэнні. Натуральна, гаспадар павінны ўлічваць інтарэсы мясцовых жыхароў, і просьба праверкі – ваша спроба прымусіць яго дамаўляцца. Калі не дапаможа – можна напісаць наступную скаргу ў аблвыканкам, пракуратуру.

Яўген Лабанаў.

Яўген Лабанаў.

Аляксандр: Так, ён стварае працоўныя месцы, робіць паслугу, плаціць падаткі, але жыве ў соцыуме і павінны лічыцца з вамі. Каб яго праца была плюсам, а не шкодай.

“РГ”: Яўген, ці ёсць розніцца ў адносінах да экалогіі ў горадзе і вёсцы?

Яўген: Гэта больш залежыць ад узросту, адукацыі. Але жыццё ў горадзе больш уплывае на навакольнае асяроддзе за кошт транспарту, увогуле, за кошт кампактнага пражывання многіх людзей. Сапраўды, складана наладзіць добрую сістэму абыходжання з адходамі для двух мільёнаў, што жывуць на 350 квадратах.

У вёсках даўжэй служыць тэхніка, таму што вяскоўцы часцей яе рамантуюць, радзей мяняюць. З пункту гледжання экалогіі, гэта больш правільна.

Гараджане часта мяняюць не толькі праз паломкі, але і таму, што прасцей паддаюцца ўплыву рэкламы і моды. Аднак сельскі лад жыцця сыходзіць. Мы даследавалі паўднёва-ўсходнія раёны Магілёўскай вобласці. Праз год 10-15 там увогуле ўсё будзе добра, таму што не застанецца людзей. Каб засталіся людзі ў вёсцы, неабходна, каб там была праца.

Аляксандр: Праўда, многія баяцца, што калі будзеш выступаць, каб часцей смецце вывозілі, пачнуць пужаць, што падымуць квартплату. У вёсцы гэтай зашуганасці, можа, і больш, таму што мала працы, і рабочае месца вельмі страшна згубіць. І калі хтосьці не можа ўплываць на мяне, то дакладна ёсць блізкі, на каго націснуць атрымаецца. Спроба абараніць элементарныя правы выбудоўвае ланцужок наступстваў, якія за гэта могуць прыйсці.

“РГ”: Якія экалагічныя праблемы найбольш актуальныя ў нашым рэгіёне?

Аляксандра: Магчыма, ёсць некаторыя спецыфічныя, напрыклад, у Маладзечне была актуальнай тэма свінакомплексаў. Але праблем больш універсальных. Напрыклад, смецце. Мы размаўлялі, што той, хто выходзіць на прыборкі смецця, сам смеціць ужо не будзе. Мне падаецца, што тыя, хто на гэтыя прыборкі ідзе, у прынцыпе ніколі не смецяць. Праблема ў тым, што неабходна дагрукацца да тых, хто гэта робіць.

Калі пачынаеш прасоўваць нейкія экалагічныя думкі, гэта ўспрымаюць негатыўна, па тыпу: “Вось прыйшлі вучыць мяне жыць”. Тлумачыць варта праз тое, што важна і зразумела, – грошы.

Складана зразумець, што лішні пакет у супермаркеце пасля трапляе ў акіян, у ім блытаецца рыбіна і душыцца. Можна расказваць, што пакет, які бясплатна даюць у краме, на самой справе зусім не бясплатны, на яго вытворчасць выдаткавалі немалыя сродкі, і іх можна накіроўваць на іншыя мэты. Можна расказваць, як дзякуючы экалогіі магчыма эканоміць сямейны бюджэт.

Аляксандр: Штрафы з’яўляюцца дзейсным сродкам у навядзенні парадку. Некаторым толькі так можна патлумачыць.  Пабудаваў дом каля берага, зайшоў за дазволеную адлегласць – усе пашкадуюць, столькі ж уклаў. А калі б знеслі некалькі такіх дамоў і яшчэ штраф выплацілі, праблема дакладна вырашылася б.

“РГ”: Высокія ідэі ці грошы павінны весці да экалогіі?

Яўген: Камбінацыя. Напрыклад, у Заходняй Еўропе дзесяцігоддзе вядзецца работа па навучанні людзей. У той жа час даюць вялікія штрафы, калі смецце выкінулі не ў той кантэйнер – сусед патэлефануе і паскардзіцца. Фінансавыя стымулы таксама павінны быць, асабліва пакуль у нас невысокі ўзровень экалагічнай свядомасці. Хаця і цяпер па заканадаўстве мы мусім раздзельна збіраць смецце.

Яшчэ адна праблема – вялікі недахоп інспектараў, якія могуць выпісваць штрафы. Мяркую, што варта пашырыць спектр паўнамоцтваў для народных інспектараў, магчыма, для настаўнікаў, работнікаў сельсавета. Пакеты – вялікая праблема, але цяжка зразумець, прычым тут нашы грошы.

Тут можа дапамагчы дэпазітная сістэма. Калі купляем бутэльку з напоем, плацім рубель. Трэба здаць мноства бутэлек, каб за іх здачу атрымаць грошы. Калі ж у цану ўключыць кошт бутэлькі, яна стане 1,20 рубля з тым, што 20 капеек табе вернуць, калі гэту бутэльку здасі ў сістэму збору. Можна выкінуць у кантэйнер, а можна вярнуць грошы. І калі не здасі сам, то знойдзецца той, хто зробіць гэта за цябе.

Аляксандр: Калі ніхто не здае, пытанне арганізацыі збору не стаіць. Першы год, як пераехаў на Астравеччыну, ваяваў, каб здаваць другасную сыравіну можна было ў краме. Цяпер усё наладзілі, прадавец кажа, калі едзе машына, і ў гэты дзень адвозім. Так, гэта капейкі, але я раблю, каб усе бачылі, што гэта смецце пераважна з лесу.

Гуляю па лесе і проста па дарозе заадно збіраю смецце, вяртаюся – пакет поўны. Збіраем батарэйкі, два разы на год завожу ў горад. Цяпер пытанне, як энергазберагальныя лямпачкі збіраць, у горадзе ёсць месцы, а ў вёсцы трэба арганізоўваць, за паўгода кантэйнер збярэцца.

Яўген: Важна не столькі сабраць батарэйкі, колькі арыентаваць людзей на тое, каб яны не карысталіся аднаразовымі, а пераходзілі на акумулятарныя. Гэта і больш эканамічна, і адходаў менш. А праблему адходаў мы ніколі не вырашым, калі не бу­дзем займацца мінімізацыяй спажывання.

Аляксандра Парахня.

Аляксандра Парахня.

Аляксандра: Якія хібы заканадаўства ў плане экалогіі вы бачыце?

Яўген: З аднаго пункту гледжання, заканадаўства ёсць. Аднак з іншага – пытанне кантролю і яго выканання рознае. У Мінску частая праблема ў тым, што існуючыя зялёныя зоны імкнуцца забудаваць, і хаця ўсё па заканадаўстве, але па факце гэтых зон усё меней. На жаль, месца органаў аховы прыроды ў сістэме дзяржорганаў не вельмі высокае.

Хаця апошнія гады пачалі прасоўваць тэму зялёнай эканомікі – значыць, заўважаецца, што пры разумным падыходзе экалагічныя справы могуць быць выгаднымі. Аднак ёсць шмат эканамічных фактараў, якія не ўлічваюцца. Напрыклад, эканомія на фільтрах прадпрыемстваў прыводзіць да выкіду шкодных рэчываў.

Мы не бачым, што гэта пасля ўплывае на здароўе людзей, яны часцей хварэюць, даво­дзіцца плаціць больш бальнічных, павялічваецца нагрузка сацыяльных службаў. І калі мы кажам, што ў нас у гэтым месцы чысты лес, складана ацаніць, колькі гэта каштуе і ў колькі абыдзецца шкода пры яго забруджванні.

Аляксандра: Калі з балота здабываюць торф, можна карысць памераць грашмі. А прапанову захаваць, у што можна канвертаваць, каб гэта было зразумела?

Яўген: Для гэтага павінна быць заканадаўчая база. Каб горад, у якога ёсць прапанова правесці праз цэнтр аўтабан, параўнаў выгаду са шкодай у выпадку ўплыву праекта на здароўе жыхароў. Павінны быць стандарты, якімі змогуць кіравацца эканамісты.

Аднак трэба таксама глядзець на іншыя краіны, якія значна нас апярэдзілі ў плане клопату за экалогію, і трымаць вочы шырока расплюшчанымі. Яшчэ адзін момант – у галіне аховы прыроды катастрафічна мала спе­цыялістаў.

У Міністэрстве ў аддзеле абыходжання з адходамі чатыры работнікі, якія моцна перагружаныя працай. У аналагічным аддзеле ў Галандыі працуе каля 200.

Аляксандр: У мяне часам пытаюцца, чаму не іду ў ахову прыроды – няма магчымасці, нават на чвэрць стаўкі! Магу проста паўшчуваць, а каб меў паўнамоцтвы, мог выпісваць пратаколы, быў бы зусім іншы эфект.

Дык мала таго, што людзей не хапае. Сарачанскія азёры на ўскрайку раёна, выклікаю інспектара – кажа, у мяне паліва не хапае. Не наездзішся. Калі знайшоў скід сцёкаў у ваду, зноў выклікаю, прыязджае, так, трэба браць пробу.

Але яна несапраўдная, яму трэба выклікаць са Смаргоні санстанцыю, і калі не дай бог проба акажацца нармальнай, яго з’ядуць, што сам прыехаў за 40 кіламетраў і яшчэ выклікаў спе­цыялістаў са Смаргоні. А ўявіце, колькі часу спатрэбіцца, пакуль пройдзе ўвесь ланцужок.

Яўген: Усё ж тэма экалогіі становіцца больш адкрытай і моднай, далучаюцца валанцёры. Так што можна казаць пра развіццё грамадскага экалагічнага кантролю.

Аляксандра: Калі змагаешся за экалогію, гэта не проста, таму што не заўсёды бачыш вынік сваёй працы. Аднак без гэтага ўнёску нас чакае сумная будучыня.